Değerlerimiz

Bir yeri tanımanın bir yolu da yetiştirdiği insanları tanımaktır. Her kişi, doğduğu köyün, ilçenin ve ilin sayfasında da yer alır. Yalnız kaynağı olan bilgiler yayınlanır.

I. Athanasios Gammolo Süryani Ortodoks Antakya patriği (y. 595-631) Adıyaman / Samsat Samosata'da varlıklı bir ailede doğdu; Kınnesrin Manastırı'nda keşiş iken deveyle tuz taşıdığı için 'deveci' anlamında Gammolo lakabını aldı. 595 dolayından 631'deki ölümüne dek Süryani Ortodoks patriği olarak İskenderiye kilisesiyle uzlaşmayı sağladı, İmparator Herakleios ile görüştü.
Mustafa Hayri Efendi Müfessir, fakih ve müderris; Bulgaristan'da Medresetü'n-nüvvâb hocası ve Sofya müftüsü Adıyaman 1889'da Hısnımansûr'da (bugünkü Adıyaman merkez) doğan Mustafa Hayri Efendi, İstanbul'da Medresetü'l-kudât'ı bitirdi, Bulgaristan'da Medresetü'n-nüvvâb'da hocalık ve yöneticilik, 1939'dan itibaren Sofya müftülüğü yaptı. Arapça tefsiri el-Muktetaf ile tanınır; 1970'te İstanbul'da öldü.
Samosatalı Rabbulas (Aziz Rabula) Fenike ve Konstantinopolis'te manastırlar kuran Hristiyan münzevi ve aziz Adıyaman / Samsat Samosata'da doğan, gençken münzevi olan Rabula, İmparator Zenon'un desteğiyle Fenike'de bir manastır kurdu; I. Anastasios döneminde Konstantinopolis'e gidip başka manastırlar yaptırdı. 530 dolayında yaklaşık 80 yaşında öldü; 19 Şubat'ta anılır.
Üslûbî Daniel (Sütun Ermişi Daniel) Konstantinopolis yakınında 33 yıl sütun üzerinde yaşayan Hristiyan münzevi ve aziz Adıyaman / Samsat Samosata yakınındaki Meratha köyünde doğdu, 12 yaşında manastıra girdi. Simeon Stylites'ten etkilenerek Konstantinopolis'in kuzeyinde, Anaplus'ta bir sütun üzerinde 33 yıl yaşadı. İmparatorlar I. Leon ve Zenon'un saygı gösterdiği münzevi 493'te öldü; 11 Aralık'ta anılır.
Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi Amasyalı Osmanlı âlimi, Anadolu ve Rumeli kazaskeri, büyük kitap koleksiyonuyla tanınan bilgin Amasya 1456'da Amasya'da doğan Osmanlı âlimi. Devvânî'den ders aldı, Şeyh Hamdullah'tan hat öğrendi. Müderrislik, Edirne kadılığı, Anadolu ve Rumeli kazaskerliği yaptı; Çaldıran'a katıldı. 1516'da öldü; geride 2000'i aşkın kitaplık bir kütüphane bıraktı.
Prohor 11. yüzyıl Ortodoks keşişi; Kudüs'teki Haç Manastırı'nın kurucusu/yenileyicisi, Ortodoks Kilisesi'nce aziz kabul edilir Artvin / Şavşat Prohor (İberyalı Prokhoros), y. 985-990'da tarihî Şavşeti bölgesinde (bugünkü Şavşat yöresi) doğmuş Ortodoks keşiştir. Kral IV. Bagrat'ın desteğiyle Kudüs'teki Haç Manastırı'nı inşa ettirmiş/yenilemiş ve yönetmiştir; 1066'da ölmüş, Ortodoks Kilisesi'nce aziz kabul edilir.
Süleyman Karagülle Elektrik mühendisi, İslâm iktisadı ve siyaset düşünürü, kooperatifçi Artvin / Borçka Süleyman Karagülle, 1928'de Artvin'in Borçka ilçesinde doğmuş elektrik mühendisi ve düşünürdür. "Adil Düzen" anlayışının teorisyeni olarak anılır; Millî Nizam Partisi ve Millî Selâmet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı. 24 Mayıs 2021'de öldü.
Yahya Pakiş Nakşî-Hâlidî âlimi ve mürşidi; Buhara İlim ve Hizmet Vakfı'nda ders veren müderris Batman / Kozluk / Ulaşlı Yahya Pakiş (1940-2008), Batman'ın Kozluk ilçesine bağlı Ulaşlı köyünde doğan Nakşî-Hâlidî âlimi ve mürşididir. Batman, Kurtalan ve Şanlıurfa'da imamlık yaptı; İstanbul'da Buhara İlim ve Hizmet Vakfı'nda binlerce talebe yetiştirdi.
Ağlar Baba (İrşâdî Baba) Oruçbeyli köyünden Nakşibendî mutasavvıf, şair ve âlim; dedesinin Kısas-ı Enbiyâ'sını tamamlayan Bayburt / Merkez / Oruçbeyli Ağlar Baba (1880-1958), Valilik kaydındaki adıyla İrşâdî Baba, Bayburt Merkez'e bağlı Oruçbeyli (Siptoros) köyünde doğup yaşamış Nakşibendî mutasavvıf, şair ve âlimdir. Dedesi Büyük İrşâdî'nin yarım bıraktığı manzum Kısas-ı Enbiyâ'yı tamamlamıştır.
Müftü Muhammed Fahreddin Efendi Bayburt müftüsü (1903-1916), Millî Mücadele dönemi din âlimi ve belediye başkanı (1930-1934) Bayburt Muhammed Fahreddin Efendi (1880-1961), Bayburt doğumlu bir din âlimidir. 1903'te 23 yaşında Bayburt müftüsü oldu, Rus işgali yıllarında millî direnişe katıldı, 1930-1934'te belediye başkanlığı yaptı.
Yaşar Nuri Öztürk İlahiyatçı, yazar, siyasetçi Bayburt ‘Kur’an İslam’ı’ yaklaşımıyla tanınan ilahiyat profesörü, yazar ve siyasetçi.
Ekmeleddin Bâbertî Hanefî fakihi, âlim Bayburt Ekmeleddin el-Bâbertî (ö. 1384), adını memleketi Bayburt'tan (Arapça kaynaklarda Bâbirt) alan, Kahire'de yaşamış, Seyyid Şerîf Cürcânî ve Molla Fenârî gibi âlimler yetiştirmiş Hanefî fakihi ve el-İnâye şerhinin yazarıdır.
Kiğılı Şeyh Selim Efendi Nakşibendî-Hâlidî şeyhi, müderris ve divan sahibi şair Bingöl / Kiğı Kiğı'nın Aznafer (Doğankaya) köyünde 1813'te doğan Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve şairdir. Kiğı, Adaklı ve Yedisu ile Erzurum'un Çat, Tekman ve Karayazı yörelerinde ilim ve irşad faaliyeti yürütmüş, 1893'te Kiğı'da vefat etmiştir.
Hüsâmeddîn-i Bitlisî Nurbahşiyye tarikatına mensup mutasavvıf ve müfessir; İdrîs-i Bitlisî'nin babası Bitlis Hüsâmeddîn-i Bitlisî (ö. 1504), nisbesinden Bitlisli olduğu anlaşılan Nurbahşiyye tarikatı mutasavvıfı ve müfessirdir. Tebriz'de kurduğu zâviyede irşad faaliyeti yürütmüş, tarikatın bölgede yayılmasında rol oynamıştır. Tarihçi İdrîs-i Bitlisî'nin babasıdır.
Sadrüddîn el-Hılâtî Hanefî fakihi; Telhîsü'l-Câmiʿi'l-kebîr adlı fıkıh muhtasarının yazarı Bitlis / Ahlat Sadrüddîn el-Hılâtî (ö. 1254), Ahlat'a (Hılât) nisbetle anılan Hanefî fakihidir. Dımaşk, Halep, Bağdat ve Kahire'de bulunmuş, Kahire'de Süyûfiyye Medresesi'nde ders vermiştir. Telhîsü'l-Câmiʿi'l-kebîr adlı muhtasarı çok sayıda şerh görmüş ve Türkçeye çevrilmiştir.
Said Nursî Din âlimi ve yazar; Risâle-i Nûr külliyatının yazarı Bitlis / Hizan / Nurs Said Nursî (1878-1960), Bitlis'in Hizan ilçesine bağlı Nurs köyünde doğmuş din âlimi ve yazardır. Risâle-i Nûr adıyla bilinen eserler bütününü kaleme almış, eserleri etrafında Nur cemaati olarak anılan bir topluluk oluşmuştur.
Bolulu Himmet Efendi Bolu doğumlu Bayramî-Şemsî şeyhi, Himmetiyye kolunun kurucusu ve tasavvuf şairi Bolu Himmet Efendi, 1592 dolaylarında Bolu'nun Dökmeci mahallesinde doğdu. İstanbul'da medrese tahsili gördü, Bolulu Hacı Ahmed Efendi'den Bayramî-Şemsî icazeti aldı ve Kasımpaşa Camii'nde uzun yıllar vaaz verdi. Bayramiyye-Şemsiyye'nin Himmetiyye kolunun kurucusudur; 1684'te öldü.
Geredeli Halil Efendi Gerede doğumlu Halvetî-Şâbânî şeyhi; halk arasında 'Geredeli Aziz' Bolu / Gerede / Balcılar Geredeli Halil Efendi, 1786'da Gerede'nin Ali Fakih (Balcılar) köyünde doğdu. Şâbâniyye'nin Çerkeşiyye kolunda Çerkeşî Mustafa Efendi'den icazet aldı, Gerede'deki tekkesinde otuz altı yıl irşad faaliyeti yürüttü. 1843'te öldü; tekkesine gömüldü.
İskilibî Yûsuf Halîmî 18. yüzyıl Osmanlı âlimi; tefsir, hadis, mantık ve Arapça alanlarında eser veren vaiz ve müderris Çorum / İskilip Asıl adı Yûsuf b. Osman olan, Halîmî mahlasını da kullanan İskilip doğumlu Osmanlı âlimi. İstanbul'da Süleymaniye ve Fâtih camilerinde vaaz ve ders verdi; tefsir, mantık ve Arapça dil bilgisine dair eserler yazdı. 1785'te öldü.
İskilipli Mehmed Âtıf Hoca Osmanlı son dönemi müderris ve yazar; 1926'da idam edildi Çorum / Bayat İskilip'e bağlı Toyhane köyünde (bugün Bayat) doğan müderris ve yazar. İstanbul'da Fâtih'te dersiâm olarak ders verdi, Cemiyet-i Müderrisîn'in kurucuları arasında yer aldı. 1924'te yayımladığı şapka risalesi gerekçesiyle yargılandı ve 1926'da Ankara'da idam edildi.
Şeyh Muhyiddin Yavsî Bayramî-Şemsî şeyhi, II. Bayezid'in "hünkâr şeyhi", Ebussuud Efendi'nin babası Çorum / İskilip İskilip'te doğan Bayramî-Şemsî şeyhi. Ali Kuşçu'nun yakın akrabası ve öğrencisidir. II. Bayezid'in Amasya'daki şehzadeliğinde tanıştığı, padişah olunca İstanbul'da tekke yaptırdığı "hünkâr şeyhi"dir. Şeyhülislam Ebussuud Efendi'nin babasıdır.
Âmidli Efraim Bizans devlet adamı ve Antakya Patriği (527-545) Diyarbakır / Sur Âmidli Efraim, antik Amida'dan (bugünkü Diyarbakır) Bizans devlet adamı ve din insanıdır. Doğu kontu (comes Orientis) olarak görev yaptı; 526 Antakya depreminden sonra kentin yeniden kuruluşunu yönetti ve 527-545 yıllarında Antakya Patriği oldu. Ortodoks ve Katolik kiliselerinde aziz sayılır.
İbn Nübâte el-Fârikī (el-Hatîb) Hamdânîler döneminin ünlü hatibi; Dîvânü'l-hutab'ın sahibi Diyarbakır / Silvan İbn Nübâte el-Hatîb, 946'da Meyyâfârikīn'de (bugünkü Silvan) doğmuş, Hamdânî Emîri Seyfüddevle'nin Halep'teki hatibi olmuş bir hitabet ustasıdır. Hutbelerini toplayan Dîvânü'l-hutab Arap edebiyatında örnek sayılmış, pek çok şerhi yazılmıştır. 984'te öldü.
Seyfeddin el-Âmidî Eş'arî kelâmcı ve fıkıh usulü âlimi; el-İhkâm ve Ebkârü'l-efkâr'ın müellifi Diyarbakır / Sur Seyfeddin el-Âmidî, 1156'da Âmid'de (bugünkü Diyarbakır Sur) doğmuş Eş'arî kelâmcı ve fıkıh usulü âlimidir. Bağdat, Mısır ve Şam'da ders verdi; el-İhkâm ile Ebkârü'l-efkâr, kendi alanlarında sonraki âlimlerin temel başvuru kitapları arasına girdi. 1233'te Şam'da öldü.
Muhammed Zâhid Kevserî Hanefî-Mâtürîdî âlim, son Osmanlı meşihatında ders vekili; Kahire'de yaşamış muhakkik Düzce / Kaynaşlı / Karaçalı 1879'da Düzce'nin bugünkü Karaçalı köyünde doğan Çerkez kökenli âlim. İstanbul medreselerinde yetişti, Fatih Camii dersiâmı ve 1919'da meşihatta ders vekili oldu. 1922 sonunda Mısır'a gitti, 1952'de Kahire'de öldü. Hanefî fıkhı ve Mâtürîdî kelâmını savunan eserleri ve neşirleriyle İslâm dünyasında etkili oldu.
Abdülhamid Hamdî Harpûtî Harputlu müderris ve âlim; Kâmil Paşa Medresesi müderrisi, Arap dili, kelâm ve mantık alanında eserlerin yazarı Elazığ / Merkez Abdülhamid Hamdî Harpûtî (1830-1902), Harput'ta doğup yaşamış müderris ve âlimdir. Harput müftüsü Ömer Naimî Efendi'nin oğludur; Kâmil Paşa Medresesi'nde ders verdi, Arap dili, kelâm ve mantık alanında haşiye ve risaleler yazdı.
Abdüllatif Harpûtî Son dönem Osmanlı kelâm âlimi; Dârülfünun ilm-i kelâm müderrisi, Tenkīhu'l-kelâm ve Târîh-i İlm-i Kelâm'ın yazarı Elazığ / Merkez Abdüllatif Harpûtî (1842-1916), Harput'ta doğmuş son dönem Osmanlı kelâm âlimidir. Dârülfünun'da ilm-i kelâm müderrisliği yaptı; kelâmın çağın yeni sorularına göre yeniden ele alınması gerektiğini savunan eserleriyle tanınır.
Harputlu İshak Efendi Osmanlı âlimi ve müderris; Dârülmaârif hocası, Hurûfîlik ve Bektaşîlik eleştirisiyle bilinen Kâşifü'l-esrâr'ın yazarı Elazığ / Merkez Harputlu İshak Efendi (1801-1892), Harput'un Perçene köyünde doğmuş Osmanlı âlimidir. İstanbul'da müderrislik, Dârülmaârif hocalığı ve kadılık yaptı; özellikle Hurûfîlik ve Bektaşîliği eleştirdiği Kâşifü'l-esrâr adlı eseriyle tanınır.
Muharrem Hilmi Kösetürkmen Mutasavvıf ve şair; Kādirî-Nakşibendî şeyhi, ömrünün son yıllarında Elazığ'da ders ve irşadla tanınan âlim Elazığ / Merkez / Sarılı Muharrem Hilmi Kösetürkmen (1878-1964), Elazığ'ın Sarılı köyünde doğmuş mutasavvıf ve şairdir. Yıllarca tabur imamlığı yapıp Medine'de yaşadı; 1926'da Elazığ'a dönerek ölümüne kadar burada ders ve irşadla meşgul oldu.
Şeyh Said Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve müderris; 1925'te Doğu Anadolu'da başlayan ve kendi adıyla anılan ayaklanmanın lideri Elazığ / Palu Şeyh Said (1865-1925), Palu'da doğmuş Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve müderristir. Palu ve Hınıs'ta medreseler kurdu. Şubat 1925'te Piran'da başlayan ve adıyla anılan ayaklanmanın lideri oldu; Şark İstiklâl Mahkemesi kararıyla Diyarbakır'da idam edildi.
Süleyman Ateş Tefsir profesörü; 1976-1978 arasında Diyanet İşleri Başkanı, Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsiri'nin yazarı Elazığ / Merkez / Tadım Süleyman Ateş, 1933'te Elazığ'ın Tadım köyünde doğmuş tefsir âlimidir. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde yetişti, 1976-1978 arasında Diyanet İşleri Başkanlığı yaptı; çok ciltli Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsiri ve Kur'an Ansiklopedisi en bilinen eserleridir.
Yusuf Şükrü Harpûtî Osmanlı müderrisi ve mutasavvıf; Vefa ve Medine Mahmûdiyye medreseleri müderrisi, Nakşibendî ve Şâzelî halifesi Elazığ / Merkez Yusuf Şükrü Harpûtî, Harput'un Hüseynik (bugün Ulukent) köyünde doğmuş Osmanlı müderrisi ve mutasavvıftır. İstanbul Vefa Medresesi'nde, sonra Medine'deki Mahmûdiyye Medresesi'nde ders verdi; 1875 dolaylarında Medine'de öldü.
Terzi Baba (Mehmed Vehbi Efendi) Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Erzincan / Merkez Terzi Baba, mesleği terzilik olan Erzincanlı Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Mehmed Vehbi Efendi. 1848'deki kolera salgınında öldü; türbesi şehir mezarlığında.
Derviş Hacı İbrahim Ağa Kundura ustası, tüccar ve hayırsever Erzurum Derviş Hacı İbrahim Ağa (ö. 1736), Erzurumlu kundura ustası ve tüccar; Gülahmet Caddesi'ndeki Derviş Ağa Camii'nin banisi.
Kolağası Şeyh Alirıza Efendi Osmanlı subayı, Kâdirî-Şettârî şeyhi Erzurum Erzurumlu subay ve Kâdirî-Şettârî şeyhi; 93 Harbi'nde savaştı, Tokat'a yerleşti; Muhtasar Hakîkat-ı Salât'ı yazdı.
Muhammed Halis Emek Âlim, kıraat hocası ve Çat müftüsü Erzurum Muhammed Halis Emek (1918–2011), Erzurumlu âlim ve kıraat hocası; Çat müftüsü, aşere icazetiyle öğrenci yetiştirdi.
Naim Gölleroğlu İmam, vaiz ve halk şairi Erzurum Naim Gölleroğlu (1925–1999), "Naim Hoca" diye bilinen Erzurumlu imam, vaiz ve halk şairi; kentin sevilen simalarından.
Ömer Nasuhi Bilmen Fıkıh âlimi, 5. Diyanet İşleri Başkanı Erzurum / Aziziye / Sarıyayla Ömer Nasuhi Bilmen (1883–1971), Aziziye Salasor köyü doğumlu fıkıh âlimi; İstanbul müftüsü ve 5. Diyanet İşleri Başkanı.
Osman Bektaş Hoca Erzurum müftüsü ve vaiz Erzurum / Tortum / Serdarlı Osman Bektaş Hoca (1914–1986), Tortum Serdarlı doğumlu din âlimi; 1966–1971 Erzurum müftüsü, Risâletü's-Sefer'in yazarı.
Osman Kemâlî Efendi Âmâ mutasavvıf şair, Mesnevîhan Erzurum Osman Kemâlî Efendi (1862–1954), Erzurum Güllüköy doğumlu âmâ mutasavvıf şair; Mesnevîhan ve Amalar Medresesi'nin şeyhi.
Sakıp Danışman Erzurum müftüsü, hafız ve müderris Erzurum Sakıp Danışman (1893–1968), Erzurumlu hafız ve ferâiz âlimi; 1960'tan ölümüne dek Erzurum müftüsü, Rıfkı Danışman'ın babası.
Şeyhülislam Feyzullah Efendi Osmanlı şeyhülislamı, II. Mustafa'nın hocası Erzurum Seyyid Feyzullah Efendi (1639–1703), Erzurumlu şeyhülislam; II. Mustafa'nın hocası, 1703 Edirne Vakası'nda öldürüldü.
Şeyhülislam Mûsâ Kâzım Efendi Osmanlı şeyhülislamı Erzurum / Tortum Mûsâ Kâzım Efendi (1858–1920), Tortum doğumlu âlim; dört kabinede şeyhülislam oldu, sürgünde Edirne'de öldü.
Solakzâde Sâdık Efendi Erzurum müftüsü (1913–1960) Erzurum Solakzâde Sâdık Efendi (1884–1960), Erzurumlu âlim; 1913'ten ölümüne dek yaklaşık 47 yıl Erzurum müftülüğü yaptı.
Taşkesenli Muhammed Sıddık Efendi Müftü, vâiz ve Nakşibendî halifesi Erzurum Taşkesenli Muhammed Sıddık Efendi (1914–1985), Erzurumlu âlim; Tekman ve Horasan müftüsü, Erzurum vâizi.
Yunus Kaya Hoca Din âlimi ve Erzurum müftüsü Erzurum / Tortum Yunus Kaya Hoca (1927–2015), Tortum doğumlu din âlimi; Ezher mezunu, Erzurum müftüsü ve Atatürk Üniversitesi'nde öğretim üyesi.
Ayıntâbî Mehmed Efendi Antep doğumlu Osmanlı müfessiri ve Sivas müftüsü; ilk basılı Türkçe tefsir olan Tibyân'ın yazarı (ö. 1699) Gaziantep Mehmed b. Hamza ed-Debbâğ, Ayıntab'da doğdu; Diyarbakır, Trablusşam, Şam ve Kahire'de bulunduktan sonra yirmi yaşında Sivas'a yerleşti. Sivas'ta müftülük ve müderrislik yaptı. Hazırladığı Tibyân, Kur'an'ın ilk basılı Türkçe tefsiridir. 1699'da Sivas'ta öldü.
Babken I (Babken Gülesseryan) Antep doğumlu Ermeni din adamı, yazar ve yayıncı; Kilikya Katolikosluğu katolikos yardımcısı (1868-1936) Gaziantep Asıl adı Harutyun Gülesseryan olan Babken, 1868'de Antep'te doğdu. Armaş Ruhban Okulu'nda okudu, 1895'te rahip oldu. İstanbul'da vaiz ve kütüphaneci, Ankara'da piskopos, Kudüs'te ruhban okulu kurucusu oldu. 1931'de Kilikya Katolikosluğu'nda katolikos yardımcılığına getirildi. Yazar ve dergi kurucusuydu; 1936'da öldü.
Bedreddin el-Aynî Antep doğumlu Hanefî fakih, muhaddis ve tarihçi; Memlük Kahiresi'nde başkadı, Umdetü'l-kārî'nin yazarı (1361-1451) Gaziantep Bedreddin Mahmûd el-Aynî, 1361'de Ayıntab'da doğdu; babası şehrin kadısıydı. Halep, Kudüs ve Kahire'de okudu; Memlük Kahiresi'nde muhtesiplik, evkaf nazırlığı ve Hanefî başkadılık yaptı. Buhârî şerhi Umdetü'l-kārî ve İkdü'l-cümân adlı tarihiyle tanınır. 1451'de Kahire'de öldü.
Mehmet Görmez Hadis profesörü; 2010-2017 arasında Diyanet İşleri Başkanı Gaziantep / Nizip 1959'da Gaziantep'in Nizip ilçesinde doğan Prof. Dr. Mehmet Görmez hadis usulü alanında uzman bir ilahiyatçıdır. 2003'te Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı, 11 Kasım 2010'da Diyanet İşleri Başkanı oldu ve görevini 31 Temmuz 2017'ye kadar sürdürdü. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne hadis maddeleri yazmıştır.
Seyyid İbrâhim Efendi Osmanlı şeyhülislâmı Giresun / Şebinkarahisar Seyyid İbrâhim Efendi, 1701'de Şebinkarahisar'da doğmuş Osmanlı şeyhülislâmıdır. I. Abdülhamid döneminde 12 Eylül 1782'de şeyhülislâm oldu ve bu görevde altı ay beş gün kaldı.
İlhami Baba Nakşî-Hâlidî çizgide deyişler söylemiş halk şairi ve gönül eri Gümüşhane / Köse / Salyazı İlhami Baba (İlhami Uçar), 1907'de Gümüşhane'nin Köse ilçesine bağlı Salyazı'da doğmuş, okuma yazma bilmeden Nakşî-Hâlidî çizgide tasavvufi deyişler söylemiş bir halk şairidir. 'İlhami' mahlasını kullanmış, 1992'de İstanbul'da vefat etmiştir.
Lütfi Doğan Diyanet İşleri Başkanı (1968-1972), Erzurum senatörü ve Gümüşhane milletvekili; İSİLAY Vakfı kurucusu Gümüşhane / Köse / Salyazı Lütfi Doğan (1930-2023), Gümüşhane'nin Köse ilçesine bağlı Salyazı köyünde doğan din âlimi ve siyasetçidir. 1968-1972 arasında Diyanet İşleri Başkanlığı yaptı; ardından Erzurum senatörü, 1991-2002 arasında Gümüşhane milletvekili oldu. İSİLAY Vakfı'nın kurucusudur.
Osman Baba Köseli tasavvuf ehli halk şairi; Nakşibendî geleneğinde deyişler söylemiş gönül eri Gümüşhane / Köse Osman Baba (Osman Keleş), 1884'te Gümüşhane'nin Köse ilçesinde doğmuş, I. Dünya Savaşı'nda Ruslara esir düştükten sonra tasavvufa yönelmiş bir halk şairidir. Nakşibendî geleneğinde deyişler söylemiş, 1968'de vefat etmiş; kabri Köse Merkez Mezarlığı'ndadır.
Salim Baba Halvetî çizgide binden fazla tasavvufi şiir söylemiş Gümüşhaneli halk şairi Gümüşhane / Merkez / Geçitköy Salim Baba, 1932'de Gümüşhane Merkez'e bağlı Geçit köyünde doğmuş, Halvetî şeyhi Mehmed Emin Güvener'in sohbetlerinde yetişerek irticalen binden fazla tasavvufi şiir söylemiş bir halk şairidir. Şiirleri 'Âşık Salim Hoca El-Halveti Divanı'nda toplanmıştır.
Şeyh-i Şeyrânî Nakşibendî-Hâlidî şeyhi; Çorum'da irşat faaliyeti yürüten Şiranlı mutasavvıf Gümüşhane / Şiran Şeyh-i Şeyrânî Hacı Mustafa Efendi (1839-1906), Gümüşhane Şiran'ın Sarıcalar köyünde doğan Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. Mekke'de Dağıstanlı Şeyh Yahya'dan icazet aldıktan sonra Çorum'da tekke kurdu; yerel kaynaklara göre yüzlerce halife yetiştirdi. Medine'de vefat etti.
Gümüşhânevî Ahmed Ziyâeddin Âlim, mutasavvıf Gümüşhane / Merkez Gümüşhanevî Ahmed Ziyâeddin (1813–1893), Gümüşhane'nin Emîrler mahallesinde doğmuş, İstanbul'da yaşamış, 7 binden fazla hadisi derlediği Râmûzü'l-ehâdîs ile tanınan Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve hadis âlimidir.
Mar Eşai Şimun XXI Doğu Asur Kilisesi patriği (1920-1975); 12 yaşında patrik olan Koçanis doğumlu din adamı Hakkari / Merkez / Konak Mar Eşai Şimun XXI (1908-1975), Hakkari'nin Koçanis (bugün Konak) köyünde doğan Doğu Asur Kilisesi patriğidir. 1920'de 12 yaşında patrik oldu, İngiltere'de öğrenim gördü; 1933'te Irak'tan sürgün edildi ve ABD'de yaşadı. Mar Şimun ailesinden gelen son patriktir.
Mar Şimun XIX Benyamin Doğu Kilisesi (Asur/Nasturî) patriği (1903-1918); Koçanis doğumlu din adamı Hakkari / Merkez / Konak Mar Şimun XIX Benyamin (1887-1918), Hakkari'nin Koçanis (bugün Konak) köyünde doğan Doğu Kilisesi patriğidir. 1903'te genç yaşta patrik oldu; I. Dünya Savaşı sırasında cemaatiyle Hakkari'den İran'ın Urmiye bölgesine geçti ve 1918'de Salmas'ta öldürüldü.
Şeyh Ubeydullah Nehrî Nakşibendî şeyhi; 1880-1881'de İran'a yönelik ayaklanmanın lideri Hakkari / Şemdinli / Bağlar Şeyh Ubeydullah Nehrî, bugün Hakkari'nin Şemdinli ilçesine bağlı Bağlar (Nehri) köyünden Nakşibendî şeyhidir. 1880-1881'de İran'ın kuzeybatısına yönelik bir ayaklanmaya önderlik etti; sonra Hicaz'a sürgün edildi ve 1883'te orada öldü.
Seyyid Tâhâ-yı Hekkârî Nakşibendî-Hâlidî şeyhi; Şemdinli'nin Nehri köyünde 42 yıl irşad faaliyeti yürüten mutasavvıf Hakkari / Şemdinli / Bağlar Seyyid Tâhâ-yı Hekkârî (ö. 1853), Hakkari'nin Şemdinli ilçesinde doğan Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. Nehri'de (bugün Bağlar köyü) kurduğu tekke ve medresede 42 yıl irşad faaliyeti yürüttü; birçok Nakşibendî silsilesi onun üzerinden Mevlânâ Hâlid'e ulaşır.
Cinci Hoca (Karabaşzâde Hüseyin Efendi) Sultan İbrahim döneminin nüfuzlu saray hocası, Anadolu kazaskeri Karabük / Safranbolu Safranbolu doğumlu Hüseyin Efendi, cin çıkarma ve okuyarak tedaviyle ün kazandığı için 'Cinci Hoca' diye anıldı. Kösem Sultan tarafından Sultan İbrahim'i tedavi için saraya çağrıldı, Anadolu kazaskerliğine yükseldi. İbrahim'in tahttan indirilmesinden sonra servetine el konuldu ve 1648'de öldürüldü.
Sâdık Vicdânî Osmanlı bürokratı, tarikatlar tarihi yazarı (Tomâr-ı Turuk-ı Aliyye) Karabük / Safranbolu 1866'da Safranbolu'da doğan Osmanlı memuru ve yazar. Kastamonu, Basra ve Bursa'da idari görevlerde bulundu, gazete yöneticiliği yaptı. Tarikatları ve silsilelerini anlatan dört kitaplık Tomâr-ı Turuk-ı Aliyye ile tanınır. 1939'da İstanbul'da öldü.
Sütunlu Alypios (Alypius the Stylite) Bizans dönemi sütun azizi; Paphlagonia Hadrianopolis'inden Karabük / Eskipazar Geleneğe göre 6. yüzyılda Paphlagonia Hadrianopolis'inde (bugünkü Eskipazar yakınları) doğan sütun azizi. Azize Euphemia adına bir kilise yaptırdı, yanındaki sütunun üzerinde onlarca yıl yaşadı. 640'ta öldüğü kabul edilir; Ortodoks kilisesinde 26 Kasım'da anılır.
Abonuteikhoslu Aleksandros Antik Abonuteikhos'ta (İnebolu) Glykon kehanet kültünü kuran din önderi Kastamonu / İnebolu MS 2. yüzyılda Paphlagonia'daki Abonuteikhos'ta (bugünkü İnebolu) doğan Aleksandros, yılan biçimli tanrı Glykon adına bir kehanet merkezi kurdu. Hakkında ana kaynak, onu sert biçimde eleştiren Lukianos'tur; Glykon'lu sikkeler kültün yaygınlığını gösterir.
Ali Bardakoğlu İslam hukuku profesörü, Diyanet İşleri Başkanı (2003-2010) Kastamonu / Tosya 1952'de Kastamonu'nun Tosya ilçesinde doğan Ali Bardakoğlu, İslam hukuku alanında profesördür. 2003-2010 arasında Diyanet İşleri Başkanlığı yaptı; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne çok sayıda madde yazdı.
Ömer Fuâdî Şâbân-ı Velî Dergâhı'nın beşinci şeyhi, Kastamonulu sûfî şair Kastamonu / Merkez Kastamonu'nun Mûsâfakih mahallesinde doğan Ömer Fuâdî (ö. 1636), Şâbân-ı Velî Dergâhı'nın beşinci postnişini olarak yaklaşık 33 yıl irşad etti; Şâbân-ı Velî'nin menâkıbnâmesini ve yirmi beşi aşkın eser yazdı.
Şâbân-ı Velî Halvetiyye'nin Şâbâniyye kolunun kurucusu, Kastamonu'da yaşamış sûfî Kastamonu / Taşköprü Taşköprü'de doğan Şâbân-ı Velî, Hayreddin Tokadî'nin halifesi ve Halvetiyye'nin Şâbâniyye kolunun kurucusudur. Kastamonu'da kurduğu dergâhta irşad etti; 1569'da vefat etti, türbesi Kastamonu'dadır.
Tayyar Altıkulaç Kur'an mushafları araştırmacısı, Diyanet İşleri Başkanı (1978-1986), İstanbul milletvekili Kastamonu / Devrekani 9 Şubat 1938'de Kastamonu'nun Devrekâni ilçesinde doğan Tayyar Altıkulaç, 1978-1986 arasında Diyanet İşleri Başkanı oldu; 1995 ve 2002'de İstanbul milletvekili seçildi. Erken dönem Kur'an mushaflarının neşri ile tanınır.
Hocazâde Abdullah Enverî Geç Osmanlı mantık âlimi ve müderris; Türkçe ilk basılı mantık kitabının yazarı Kilis / Merkez 1825'te Kilis'te doğan mantık âlimi. Babası Abdurrahman Efendi'den okudu, 1845'te icazet aldı; Kesik Minare Medresesi'nde ders verdi. Usûl-i Cedîde Zübdesi Türkçe ilk basılı mantık kitabı sayılır. 1887'de öldü.
Kilisli Abdullah Sermest Nakşibendî şeyhi, mutasavvıf şair; Kilis'te Baytazzâde tekkesinin kurucusu Kilis / Merkez 1819'da Kilis'te doğan Nakşibendî şeyhi ve şair. Mısır'da tıp, hat ve hakkâklık öğrendi; Mekke'de Şeyh Muhammed Can'a intisap etti. 1858 civarında Kilis'e dönüp tekke ve vakıf kurdu. 1882'de öldü, tekkesinin bahçesine gömüldü.
Cemâl el-Malatî Hanefî fakih; Memlük Sultanı Berkuk döneminde Mısır Hanefî kadısı Malatya / Battalgazi Cemâl el-Malatî, aslen Harputlu bir ailenin çocuğu olarak 1325-1326 yıllarında Malatya'da doğan Hanefî fakihtir. Halep ve Mısır'da yetişti; Memlük Sultanı Berkuk tarafından Mısır Hanefî kadılığına getirildi. 1400'de Kahire'de vefat etti.
Dionysius bar Salibi 12. yüzyıl Süryani Ortodoks Amid metropoliti, ilahiyatçı ve Kitab-ı Mukaddes şarihi Malatya / Battalgazi Dionysius bar Salibi, Malatya (Melitene) doğumlu olduğu kabul edilen 12. yüzyıl Süryani Ortodoks din adamıdır. Maraş piskoposu ve Amid (Diyarbakır) metropoliti oldu; Kitab-ı Mukaddes'in tamamına şerh yazan ilk Süryani Ortodoks yazar olarak bilinir. 1171'de öldü.
Ebü'l-Hüseyin el-Malatî Fıkıh, kıraat ve mezhepler tarihi âlimi; et-Tenbîh ve'r-red adlı fırkalar eserinin yazarı Malatya / Battalgazi Ebü'l-Hüseyin el-Malatî, 10. yüzyılda Malatya'da doğmuş fıkıh, kıraat ve mezhepler tarihi âlimidir. İslam fırkalarını ele alan et-Tenbîh ve'r-red adlı eseri, mezhepler tarihinin erken ve temel kaynaklarından sayılır. 377/987'de Askalân'da vefat etti.
Niyâzî-i Mısrî Halvetî şeyhi ve tasavvuf şairi; Halvetiyye'nin Mısriyye kolunun kurucusu Malatya Niyâzî-i Mısrî, 1618'de Malatya'nın Aspozi (Aspuzu) kasabasında doğan Halvetî şeyhi ve tasavvuf şairidir. Halvetiyye'nin Mısriyye kolunu kurdu; Bursa'daki dergâhı ve ilahileriyle tanındı. Rodos ve Limni'ye sürüldü, 1694'te Limni'de vefat etti.
Osman Hulusi Efendi (Ateş) Nakşibendî-Hâlidî şeyhi, mutasavvıf şair; Darende'de Somuncu Baba Camii imam-hatibi Malatya / Darende Osman Hulusi Efendi (Ateş), Malatya'nın Darende ilçesinde doğmuş Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve mutasavvıf şairdir. 1945-1987 arasında Somuncu Baba Camii'nde imam-hatiplik yaptı, Darende'de eğitim ve hayır kurumlarına öncülük etti; 1990'da İstanbul'da öldü.
Süryani Mihail (Büyük Mihail) Süryani Ortodoks patriği (1166-1199) ve tarihçi; büyük Vakayinamesinin yazarı Malatya / Battalgazi Süryani Mihail (Büyük Mihail), 1126'da Malatya'da doğan Süryani Ortodoks patriği ve tarihçidir. 1166-1199 arasında patrikti. Yaratılıştan 12. yüzyıl sonuna uzanan Süryanice vakayinamesi, Ortaçağ Anadolu ve Ortadoğu tarihi için temel kaynaklardandır.
Başpiskopos İgnatios Maloyan Mardin Ermeni Katolik başpiskoposu (1911-1915); Katolik Kilisesi'nce aziz ilan edildi Mardin / Artuklu İgnatios Maloyan, 1869'da Mardin'de doğan Ermeni Katolik din adamıdır. 1911'de Mardin başpiskoposu oldu; 1915'te tutuklanarak öldürüldü. Katolik Kilisesi 2001'de onu kutsanmış, 2025'te aziz ilan etti.
II. İgnatios Abdulmesih Antakya Süryani Ortodoks Patriği (1895-1903) Mardin Mardin yakınındaki Qal'at Mara'da doğan, Deyrulzafaran Manastırı'nda yetişen ve 1895-1903 arasında Antakya Süryani Ortodoks Patriği olan din adamı. 1912'de Hindistan'da katolikos takdis etmesi Malankara kilisesindeki bölünmede önemli rol oynadı. 1915'te öldü, Deyrulzafaran'a gömüldü.
Mardînî Abdüsselâm Efendi Mardin müftüsü, müderris ve Ümmü'l-iber adlı yerel tarihin yazarı Mardin / Artuklu Mardînî Abdüsselâm Efendi (1786-1843), Mardin'de doğan, şehirde müftülük ve müderrislik yapan âlimdir. Mardin, Diyarbekir ve çevre topluluklarının âdetlerini anlatan Ümmü'l-iber adlı eseriyle bölge tarihinin önemli yazma kaynaklarından birini bırakmıştır.
Mor Efrem (Suriyeli Efrem) Süryanice yazan şair ve ilahiyatçı, kilise doktoru Mardin / Nusaybin Mor Efrem, 4. yüzyılın başında Nusaybin'de (Nisibis) ya da yakın çevresinde doğan Süryani şair ve ilahiyatçıdır. Yüzlerce ilahisiyle Süryani edebiyatının en büyük adlarından sayılır; 373'te Urfa'da öldü ve 1920'de kilise doktoru ilan edildi.
Mor Filüksinos Yuhanna Dolabani Mardin Süryani Ortodoks metropoliti (1947-1969), Süryanice dilbilgisi ve yazma eser katalogları yazarı Mardin / Artuklu 1885'te Mardin'de doğan Süryani Ortodoks din adamı ve bilgin. Adana'daki Süryani yetimhanesinde öğretmenlik yaptı, 1947-1969'da Mardin metropoliti oldu. Süryanice dilbilgisi, patrikler tarihi ve manastır yazma katalogları dahil çok sayıda eser bıraktı.
Mor Gabriel (Beth Kustanlı Gabriel) Kartmin Manastırı başrahibi ve Turabdin piskoposu; Mor Gabriel Manastırı'na adını veren Süryani aziz Mardin / Midyat Midyat'a bağlı Beth Kustan (Alagöz) köyünde doğan, Kartmin Manastırı'nın başrahibi ve Turabdin piskoposu olan 7. yüzyıl Süryani azizi. Arap fetihleri döneminde bölge Hristiyanları adına anlaşma yaptığı aktarılır; manastır sonradan onun adıyla Mor Gabriel Manastırı olarak anılmıştır.
Patrik III. İgnatios Elias Antakya Süryani Ortodoks Patriği (1917-1932), Mardinli aziz Mardin / Artuklu 1867'de Mardin'de doğan, gençliğinde ayakkabıcılık yapıp Deyrulzafaran'da keşiş olan, 1917-1932 arasında Antakya Süryani Ortodoks Patriği olarak görev yapan din adamı. 1932'de Hindistan'da öldü; 1987'de aziz ilan edildi, mezarı hac yeridir.
Patrik XVI. İgnatios Bedros Batanian Kilikya Ermeni Katolik patriği (1962-1976); Mardin ve Halep eski başpiskoposu Mardin / Artuklu XVI. İgnatios Bedros Batanian, 1899'da Mardin'de doğan Ermeni Katolik din adamıdır. Mardin ve Halep başpiskoposluklarının ardından 1962-1976 yılları arasında Kilikya Ermeni Katolik patriği oldu; II. Vatikan Konsili'ne katıldı. 1979'da öldü.
Mela Xalidê Koğagî Bulanık Dokuzpınar (Koğak) doğumlu kasidebêj, dengbêj ve medrese hocası Muş / Bulanık / Dokuzpınar Mela Xalidê Koğagî (Halit Bozkurt), 1959'da Muş'un Bulanık ilçesine bağlı Dokuzpınar (Koğak) köyünde doğan medrese hocası, kasidebêj ve dengbêjdir. Köyünün baraj suları altında kalması üzerine yazdığı 'Ey Felek' adlı ağıtla bilinir.
Mesrop Maştots Ermeni alfabesini oluşturan din adamı, çevirmen ve dilbilimci (y. 360-440) Muş / Korkut Mesrop Maştots (y. 360-440), tarihî Taron bölgesindeki Hatsekats (Hatsik) köyünde, bugünkü Muş'ta doğmuş din adamıdır. 405 dolaylarında Ermeni alfabesini oluşturmuş, İncil çevirisini başlatmış ve Ermeni Kilisesi'nde aziz kabul edilmiştir.
Ekrem Demirli Tasavvuf akademisyeni; İbnü'l-Arabî ve Sadreddin Konevî çevirmeni Rize / İkizdere Ekrem Demirli, 1969'da Rize'nin İkizdere ilçesinde doğmuş tasavvuf akademisyenidir. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde öğretim üyesi olup İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'sini 18 cilt hâlinde Türkçeye kazandırmış, Sadreddin Konevî'nin eserlerini çevirmiştir.
İsmail Kara İslâm düşüncesi tarihçisi, akademisyen Rize İsmail Kara, 2 Şubat 1955'te Rize'de doğmuş, Türkiye'de İslâmcılık ve din-modernleşme ilişkisi alanında önde gelen akademisyen ve yazardır. 2020'de Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü (sosyal bilimler) aldı.
Yûnus Vehbi Efendi Osmanlı âlimi ve kadısı; Mecelle heyeti üyesi, kazasker Rize / Merkez / Veliköy Yûnus Vehbi Efendi (1837-1913), Rize'nin Velâ (bugün Veliköy) köyünde doğan Osmanlı âlimidir. Mecelle'yi hazırlayan heyette yer almış, Kudüs, Bağdat, Edirne ve Mekke kadılıklarından sonra kazaskerliğe yükselmiştir.
Yûsuf Karali Din âlimi, Rize müftüsü Rize / Güneysu / Yeşilköy Yûsuf Karali, 1886'da Güneysu'nun Pilihoz (bugünkü Yeşilköy) köyünde doğmuş din âlimi ve mütercimdir. Medreseden yetişti, 16 Şubat 1951'den 1969'daki ölümüne kadar Rize müftüsü olarak görev yaptı.
Abdülkādir er-Ruhâvî Urfa doğumlu Hanbelî hadis hâfızı; el-Erbaûne'l-büldâniyye'nin yazarı (1142-1215) Şanlıurfa Ebû Muhammed Abdülkādir b. Abdillâh er-Ruhâvî, 1142'de Urfa'da doğdu. Ailesi 1144'te İmâdüddin Zengî'nin Urfa'yı almasıyla esir düşmüş, sonra azat edilerek Müslüman olmuştu. İsfahan'dan İskenderiye'ye uzanan yolculuklarla hadis topladı; Musul ve Erbil'de ders verdi, Harran'a yerleşti. el-Erbaûne'l-büldâniyye'nin yazarıdır. 1215'te Harran'da öldü.
Bardaisan (Bar Daysan) Urfalı Süryani filozof, şair ve gnostik düşünür; Ülkelerin Kanunları Kitabı geleneğinin merkez figürü Şanlıurfa 154'te Edessa'da (Urfa) Deysan ırmağı kıyısında doğdu, 222'de öldü. Osrhoene Kralı VIII. Abgar'ın sarayında bulundu. Yunan felsefesi ile İran ve gnostik kozmolojiyi harmanlayan düşüncesi, Süryanice şiir ve 'Ülkelerin Kanunları Kitabı' ile tanınır; takipçileri Deysânîler olarak anıldı.
Ebû Arûbe el-Harrânî Harranlı muhaddis, Harran müftüsü ve tabakāt yazarı (y. 837-931) Şanlıurfa / Harran Ebû Arûbe Hüseyn b. Muhammed b. Mevdûd el-Harrânî, 837 civarında Harran'da doğdu. 850-851'de hadis tahsiline başladı; Cezîre, Dımaşk ve Irak'ta hadis topladı. Harran müftüsü olarak tanındı; İbn Hibbân ve İbn Adî gibi muhaddisler ondan rivayet etti. et-Tabakāt ve Târîhu'l-Cezîre gibi eserler yazdı. 931'de öldü.
İbn Teymiyye Harran doğumlu Hanbelî fakih, kelamcı ve müctehid; İslam düşüncesini görüş ve eleştirileriyle etkileyen Selefî âlim (1263-1328) Şanlıurfa / Harran Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalîm İbn Teymiyye, 1263'te Harran'da Hanbelî âlimlerden oluşan bir ailede doğdu. Moğol baskısı nedeniyle ailesiyle Dımaşk'a göçtü; orada yetişip ders verdi. Mecmûu'l-fetâvâ, es-Siyâsetü'ş-şer'iyye ve Der'ü teâruzi'l-akl ve'n-nakl gibi eserleriyle İslam düşüncesinde derin iz bıraktı. 1328'de Dımaşk'ta öldü.
Mecdüddin İbn Teymiyye Harranlı Hanbelî fakih, muhaddis ve kıraat âlimi; el-Müntekā ve el-Muharrer'in yazarı (y. 1194-1254) Şanlıurfa / Harran Ebü'l-Berekât Mecdüddin Abdüsselâm b. Abdillâh el-Harrânî, 1194 civarında Harran'da doğdu. Bağdat'ta fıkıh, hilâf ve Arapça okudu; Harran'a dönerek tefsir, kıraat ve fıkıh okuttu. el-Müntekā ve el-Muharrer gibi Hanbelî temel eserlerini yazdı. Takıyyüddin İbn Teymiyye'nin dedesidir. 1254'te Harran'da öldü.
Yakup Baradeus (Ya'qub Burd'oyo) Tellalı Süryani piskopos; Süryani Ortodoks (Yakubî) kilise hiyerarşisini yeniden kuran misyoner Şanlıurfa / Viranşehir Tella'da (bugünkü Viranşehir) doğdu, yakındaki Phesilta manastırında yetişti. 542/543'te gizlice Edessa piskoposu olarak takdis edildi; kılık değiştirerek dolaşıp Miafizit topluluklara rahip ve piskopos atadı. 578'de öldü. Süryani Ortodokslara verilen 'Yakubî' adı ona dayanır.
İsmail Fakirullah Tillolu mutasavvıf ve müderris; Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın şeyhi Siirt / Tillo İsmail Fakirullah (1657-1734), Siirt'in Tillo köyünde doğmuş mutasavvıf ve müderristir. Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın şeyhidir. Tillo'daki türbesi, ekinoks günlerinde güneş ışığının sandukayı aydınlattığı düzeneğiyle tanınır.
İsmail Hatip Erzen Ezher'de okumuş din âlimi, Arapça öğretmeni ve müftü Siirt İsmail Hatip Erzen (1882-1968), Siirt'te doğmuş, Ezher'de yedi yıl okumuş din âlimidir. Elazığ ve Sivas sultanîlerinde Arapça öğretti, 1921-1960 arasında Çermik, Gümüşhane, Sivas, Antakya, Eyüp, Konya ve Malatya gibi yerlerde müftülük yaptı.
Sultan Memduh Tillolu mutasavvıf âlim ve şair; İsmail Fakirullah'ın torunu, Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın talebesi Siirt / Tillo Sultan Memduh (Gavsü'l-Memduh), asıl adı Mahmud olan, Siirt'in Tillo ilçesinde yaşamış 19. yüzyıl mutasavvıf âlim ve şairidir. İsmail Fakirullah'ın torunu, Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın talebesidir; Arapça, Farsça ve Türkçe şiirleri vardır. 1847'de öldü, türbesi Tillo'dadır.
Vicken Aykazian Ermeni Apostolik Kilisesi başpiskoposu; Amerika Doğu Piskoposluğu ekümenik direktörü Siirt Vicken Aykazian, 1951'de Siirt'te doğmuş Ermeni Apostolik Kilisesi başpiskoposudur. İsviçre piskoposluğu ve Amerika Doğu Piskoposluğu'nda ekümenik direktörlük yapmış; Dünya Kiliseler Konseyi'nde üst düzey görevler üstlenmiştir.
V. Maksimos (Ekümenik Patrik) 1946-1948 yılları arasında İstanbul Fener Rum Patriği Sinop / Merkez Sinop doğumlu Maksimos Vaporcis, 1946-1948 arasında Fener Rum Patriği oldu. Heybeliada Ruhban Okulu'nda okudu, istifasının ardından yerine Athenagoras seçildi. 1972'de İstanbul'da öldü.
Jacques Behnan Hindo Süryani Katolik Haseke-Nusaybin başpiskoposu (1996-2019) Şırnak / İdil Jacques Behnan Hindo (1941-2021), Azakh'ta (bugünkü İdil) doğmuş Süryani Katolik din adamıdır. 1996-2019 yılları arasında Suriye'deki Haseke-Nusaybin başpiskoposluğu görevini yürütmüştür.
Mecdüddin İbnü'l-Esîr Hadis âlimi; en-Nihâye ve Câmiu'l-usûl müellifi Şırnak / Cizre Mecdüddin İbnü'l-Esîr (1149-1210), Cizre'de doğmuş hadis âlimidir. Garîbü'l-hadis sözlüğü en-Nihâye ve hadis derlemesi Câmiu'l-usûl ile tanınır; Musul'da idari görevlerde de bulunmuştur.
Mehmed Emin Tokadî XVIII. yüzyıl İstanbul'unun önde gelen Nakşibendî-Müceddidî şeyhi Tokat 1664'te Tokat'ta doğan, İstanbul'da yetişen Nakşibendî-Müceddidî şeyhi. Mekke ve Medine'de tarikat icazeti aldı; İstanbul'da ders okuttu, Emîr Buhârî Tekkesi'nin meşihatını üstlendi. 1745'te vefat etti, Zeyrek'te Pîrî Paşa Camii hazîresine gömüldü.
Mustafa Sabri Efendi Son dönem Osmanlı şeyhülislamı, Tokat mebusu ve din âlimi Tokat 1869'da Tokat'ta doğan Osmanlı âlimi. Meclis-i Mebusan'da Tokat mebusu oldu, 1919-1920'de Damad Ferid Paşa hükümetlerinde şeyhülislamlık yaptı. 1922'de ülkeden ayrıldı, Mısır'da yaşadı ve 1954'te Kahire'de öldü.
Şemseddin Sivâsî Halvetiyye'nin Şemsiyye kolunun kurucusu mutasavvıf ve şair Tokat / Zile Asıl adı Ahmed olan, 1520'de Zile'de doğan Halvetî şeyhi. Sivas'ta Meydan (Yeni) Camii'nde vaizlik yaparak tekke kurdu, Halvetiyye'nin Şemsiyye kolunu oluşturdu; 1596 Eğri seferine katıldı, 1597'de vefat etti.
Zileli Muharrem Efendi XVI. yüzyıl Zileli fıkıh âlimi ve Halvetî mutasavvıf, 'Muallim Dede' Tokat / Zile 1504'te Zile'de doğan fıkıh âlimi ve Halvetî mutasavvıf; Şemseddin Sivâsî'nin ağabeyi. Tokat ve İstanbul'da okuduktan sonra Zile'ye dönerek ders verdi, 'Muallim Dede' diye anıldı. Kadınlara yönelik ilmihal Umdetü'n-nisâ dahil on üç eseri bilinir.
Basilios Bessarion Trabzon doğumlu Bizanslı ilahiyatçı ve hümanist; Nikaia metropoliti, Roma Katolik Kilisesi kardinali Trabzon Basilios Bessarion, 1403'te Trabzon'da doğan Bizanslı ilahiyatçı ve hümanisttir. Floransa Konsili'nde Doğu ve Batı kiliselerinin birleşmesini savundu, 1439'da kardinal oldu. Venedik'e bağışladığı Yunanca el yazmaları Rönesans döneminde klasik birikimin korunmasına katkı sağladı.
Mahmud Ustaosmanoğlu Din âlimi, İsmailağa Camii'nin uzun yıllar imam-hatibi; İsmailağa topluluğunun şeyhi Trabzon / Of / Tavşanlı Mahmud Ustaosmanoğlu (Mahmud Efendi, 1929-2022), Trabzon'un Of ilçesine bağlı Tavşanlı (Miço) köyünde doğmuş din âlimidir. 1954-1996 arasında İstanbul'daki İsmailağa Camii'nde imamlık yaptı; İsmailağa topluluğunun şeyhi olarak tanındı ve Rûhu'l-Furkân tefsirinin hazırlanmasına öncülük etti.
Trabzonî Mehmed XVIII. yüzyıl Osmanlı âlimi; Süleymaniye Medresesi müderrisi ve hâfız-ı kütübü, Kādirî şeyhi Trabzon Trabzonî Mehmed, XVII. yüzyıl sonlarında Trabzon'da doğmuş Osmanlı âlimidir. Medine'de yaşadığı için Medenî Mehmed Efendi diye tanındı. Süleymaniye Medresesi'nde müderris ve kütüphaneci olarak çalıştı, Kādirî şeyhiydi. 23 eser yazdı ve 226 kitabını Süleymaniye'deki kütüphaneye vakfetti.
Abdülhakim Arvâsî Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve âlim; İstanbul Kâşgarî Tekkesi şeyhi Van / Başkale Abdülhakim Arvâsî (1865-1943), Van'ın Başkale ilçesinde doğmuş Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve âlimdir. Başkale'de medrese kurup ders verdi; 1919'dan sonra İstanbul'da Kâşgarî Tekkesi şeyhi oldu ve Necip Fazıl Kısakürek gibi isimleri etkiledi.
Mehmet Emin Ay Din eğitimi profesörü, ilahi icracısı ve bestecisi; Ayasofya-i Kebir Camii başimam-hatibi Van Mehmet Emin Ay, 1963'te Van'da doğmuş din eğitimi profesörü, ilahi icracısı ve bestecisidir. Bursa İl Müftülüğü yapmış, 2022'de Ayasofya-i Kebir Camii'ne başimam-hatip olarak atanmıştır.
Mıgırdiç Hrimyan Ermeni din adamı ve yayıncı; İstanbul Ermeni Patriği (1869) ve Tüm Ermenilerin Katolikosu Van Mıgırdiç Hrimyan (1820-1907), Van'da doğmuş Ermeni din adamı ve yayıncıdır. Varak Manastırı'nda matbaa kurup 'Artsvi Vaspurakani' dergisini çıkardı; 1869'da İstanbul Ermeni Patriği, ardından Tüm Ermenilerin Katolikosu oldu.
Seyyid Fehim Arvâsî Nakşibendî-Hâlidî şeyhi, müderris Van / Bahçesaray / Arvas Seyyid Fehim Arvâsî, Bahçesaray'a bağlı Arvas'ta doğup aynı yerde vefat eden Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. Abdülhakim Arvâsî'nin mürşidi olarak bilinir.
Vanî Mehmed Efendi 17. yüzyıl Osmanlı vaizi ve müfessiri; IV. Mehmed'in yakın danışmanı ve şehzade hocası Van / Gürpınar Van'ın Hoşap kasabasında (bugün Gürpınar ilçesi) doğan Vanî Mehmed Efendi, Erzurum'daki vaizliğinden sonra İstanbul'a çağrılan, IV. Mehmed'in yakın danışmanı ve Şehzade Mustafa'nın hocası olan 17. yüzyıl vaizi ve müfessiridir; 1685'te Bursa Kestel'de öldü.

Keşfetmeye devam et

Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.

Değerlerimiz

Türkiye’de sıradaki keşfin neresi?