Şeyh Ubeydullah Nehrî

Şeyh Ubeydullah Nehrî kimdir?

Şeyh Ubeydullah Nehrî, 19. yüzyılda Osmanlı-İran sınır bölgesinde etkili olan bir Nakşibendî şeyhidir. Doğduğu Nehri bugün Hakkari'nin Şemdinli ilçesine bağlı Bağlar köyüdür. 1880-1881'de İran'ın kuzeybatısına yönelik bir ayaklanmaya önderlik etmesiyle tanınır. Bu hareket, Kürt tarihi literatüründe en çok tartışılan olaylardan biridir.

Doğumu ve ailesi

Babası Nehri'deki Nakşibendî tekkesinin şeyhi Şeyh Taha'dır. Aile, bölgede dinî nüfuzu olan bir şeyh soyudur. Doğum yılı kaynaklarda kesin değildir.

Siyasi ve askerî faaliyetleri

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında bölgedeki aşiret güçlerini Osmanlı saflarında topladı. Savaşın ardından bölgede etkisi arttı. 1879'da Osmanlı yönetimine karşı kısa süren bir hareket bastırıldı. 1880'de güçleri Kaçar İran'ının kuzeybatısına girdi; Mahabad ve Merâga ele geçirildi, Tebriz ve Urmiye alınamadı. Yaklaşık iki ay süren harekât geri çekilmeyle sonuçlandı.

Son yılları ve ölümü

Ayaklanmanın ardından 1881'de İstanbul'a getirildi. 1882'de İstanbul'dan ayrılarak Nehri'ye döndü; aynı yıl yeniden yakalanıp Hicaz'a sürgün edildi. 1883'te Hicaz'da öldü.

Farklı değerlendirmeler

Tarih yazımında hareketin niteliği tartışmalıdır. Robert Olson, Ubeydullah'ı amacını açıkça millî bir çerçevede dile getiren ilk Kürt önderi olarak değerlendirir. Başka araştırmacılar ise dönemin aşiret ve tarikat yapısını öne çıkararak sonraki milliyetçilik kavramlarının geriye doğru uygulanmasına karşı uyarır. Osmanlı Devleti'nin tutumu da evreden evreye değişmiştir: 1879 hareketi bastırılmış, İran'a yönelik harekâta ise başlangıçta göz yumulmuştur. Mardin Artuklu Üniversitesi'nde yapılmış bir tez de hareketi milliyetçilik kuramları çerçevesinde incelemektedir.