Vanî Mehmed Efendi

Vanî Mehmed Efendi kimdir?

Vanî Mehmed Efendi, 17. yüzyılda yaşamış Osmanlı vaizi, müfessiri ve saray çevresinde etkili bir din âlimidir. Van'a bağlı Hoşap kasabasında doğmuştur; bu yerleşim bugün Van iline bağlı Gürpınar ilçesi sınırları içindedir. Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa'nın himayesiyle İstanbul'a gelmiş, Sultan IV. Mehmed'in yakın çevresine girmiş ve dönemin dinî-siyasi hayatında belirleyici isimlerden biri olmuştur.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Bistâm Efendi'dir ve "Vânî" ile "Hoşâbî" nisbeleri doğduğu bölgeden gelir. Doğum yılı kaynaklarda kayıtlı değildir. Ahmed, Mahmud ve Selman adlı oğulları vardı. Damadı Seyyid Feyzullah Efendi daha sonra şeyhülislâm olmuştur; bkz. Şeyhülislam Feyzullah Efendi.

Eğitimi

Gençliğinde Hoşap'tan ayrılarak Van'da okudu; ardından Tebriz, Gence ve Karabağ'a gitti. Karabağ'da Molla Nûreddin Efendi'nin yanında yaklaşık on yıl öğrenim gördükten sonra Erzurum'a geçti.

Çalışmaları

Erzurum'da vaiz olarak tanındı. 1659'da sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın dikkatini çekerek İstanbul'a davet edildi ve IV. Mehmed'in güvendiği danışmanlardan biri oldu. 1665'te Yeni Cami vaizliğine getirildi, Şehzade Mustafa'ya hocalık yaptı. 1683 Viyana seferinde ordu vaizi olarak bulundu ve TDV İA'ya göre seferin teşvik edilmesinde rolü olduğu kabul edilir.

Hüseyin Yurttaş'ın çalışmasına göre Erzurum, İstanbul ve Kestel'de birer cami; İstanbul ve Kestel'de ayrıca medrese, ev ve yalı gibi yapılar yaptırmıştır. İstanbul'daki Vaniköy semti onun adını taşır.

Eserleri

• *Arâʾisü'l-Kurʾân* (Kur'an kıssaları üzerine tefsir niteliğinde eser)
• Dinî uygulamalara dair risaleler
• Mektuplar

Van için önemi

Hoşap'tan çıkıp Osmanlı başkentinde sarayın en etkili vaizlerinden biri hâline gelmesi, onu Van yöresinin klasik dönemde yetiştirdiği en tanınmış din âlimlerinden biri yapar. Nisbesi doğrudan doğduğu yere atıfta bulunur.

Son yılları ve ölümü

Viyana seferinin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından kamuoyundaki tepkiyi yatıştırmak amacıyla IV. Mehmed tarafından Bursa'nın Kestel köyüne gönderildi. 12 Ekim 1685'te Kestel'de öldü ve orada yaptırdığı caminin girişine defnedildi.

Kaynaklar arasındaki farklar

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde (TEİS) "Vânî Mehmed Efendi" başlıklı madde, 1592'de Medine'de ölen ve Cevherî'nin *Sıhâh*'ını tercüme eden (Vankulu Lugatı) başka bir âlime aittir. Bu iki kişi farklıdır.