Cinci Hoca (Karabaşzâde Hüseyin Efendi)

Cinci Hoca kimdir?

Cinci Hoca adıyla tanınan Hüseyin Efendi, XVII. yüzyılın ortasında Sultan İbrahim'in sarayında büyük nüfuz kazanmış, Safranbolu doğumlu bir din adamıdır. Medrese kariyeri tamamlanmadan Anadolu kazaskerliğine kadar yükselmesi ve dönemin siyasi olaylarındaki rolüyle Osmanlı tarihinin tartışmalı figürlerindendir. Safranbolu'daki Cinci Hanı onun adıyla anılır.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Safranbolu'da doğdu. Dedesi, şehirde tanınmış bir vaiz olan Şeyh Karabaş İbrâhim Efendi, babası Şeyh Mehmed Çelebi'dir. "Karabaşzâde" lakabı bu aileden gelir. Doğum yılı kaynaklarda yer almaz.

Eğitimi

İlk bilgilerini babasından aldı, ardından İstanbul'a giderek Süleymaniye medreselerinde okudu. Kaynaklar, burada Berber Birâderi Hasanefendizâde Şeyh Mehmed Efendi'den ders aldığını kaydeder.

Saraydaki yükselişi

Okuyarak ve muska yazarak hastalık tedavi ettiği yönündeki şöhreti, ona "Cinci" lakabını kazandırdı. Ruhsal sıkıntıları olduğu bilinen Sultan İbrahim'i iyileştirmesi için Kösem Sultan tarafından saraya çağrıldı. Padişah üzerinde kurduğu etki sayesinde kısa sürede müderrisliklere, 1643'te Galata kadılığına, 1644'te Anadolu kazaskerliğine getirildi. TDV İA'ya göre atamalara karıştığı, rakiplerin tasfiyesinde rol oynadığı ve rüşvetle büyük servet edindiği kaydedilir.

Son yılları

1648'de Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesiyle durumu tersine döndü. Sadrazam Sofu Mehmed Paşa döneminde mallarına el konuldu ve sürgüne gönderildi. TDV İA'ya göre Şevval 1058'de (Ekim-Kasım 1648) Limnili Hüseyin Çavuş tarafından öldürüldü. Yerel kaynak bu tarihi 29 Ekim 1648 olarak verir.

Karabük için önemi

Safranbolu'nun tarihî çarşısındaki Cinci Hanı, büyük olasılıkla onun tarafından XVII. yüzyılda yaptırılmıştır; yerel kaynak ayrıca bir Cinci Hamamı'ndan söz eder. Han bugün şehrin en bilinen tarihî yapılarından biridir.

Farklı değerlendirmeler

Osmanlı kroniklerine dayanan anlatılar Cinci Hoca'yı genellikle yolsuzluk ve saray entrikalarıyla birlikte anar. Bu değerlendirmeler büyük ölçüde onun düşüşünden sonra yazılmış kaynaklara dayanır; hakkındaki bilgilerin bir kısmının dönemin siyasi rekabetinden etkilenmiş olabileceği göz önünde tutulmalıdır.