Şeyh Said

Şeyh Said kimdir?

Şeyh Said, Nakşibendî tarikatının Hâlidiyye koluna bağlı Palevî şubesinin şeyhi ve müderristir. 1865'te Elazığ'ın bugünkü Palu ilçesinde doğdu. Türkiye tarihindeki yeri, Şubat 1925'te Diyarbakır'ın Piran yöresinde başlayan ve onun adıyla anılan ayaklanmanın lideri olmasından gelir. Olaylar Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki iç ve dış siyaseti doğrudan etkilemiştir.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Şeyh Mahmud Fevzi, annesi Gule Hanım'dır. Zaza kökenli bir ailedendir ve Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Palulu Şeyh Ali Sebtî'nin torunudur.

Eğitimi ve dinî faaliyetleri

Ailesinin tarikat geleneği içinde yetişti. Palu'da ve Erzurum'un Hınıs ilçesinde medreseler kurdu; bu medreselerde müderrislik yaptı ve Palevî kolunun şeyhi olarak tanındı. I. Dünya Savaşı yıllarında Piran bölgesine gitti, savaştan sonra yeniden Hınıs'a yerleşti.

1925 ayaklanması

• Olaylar 13 Şubat 1925'te Piran'da başladı.
• Şeyh Said 15 Nisan 1925'te Muş ile Varto arasındaki Çarınçur köyünde yakalandı.
• Diyarbakır'da Şark İstiklâl Mahkemesi'nde yargılandı; mahkeme 28 Haziran'da idamına karar verdi.
• Karar 29 Haziran 1925'te Diyarbakır'da infaz edildi.

TDV maddesine göre olayların ardından Takrîr-i Sükûn Kanunu çıkarıldı, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı ve Şark İstiklâl Mahkemeleri kuruldu. Olaylar Türkiye ile İngiltere arasındaki ilişkileri de olumsuz etkiledi.

Farklı değerlendirmeler

Ayaklanmanın niteliği tarih yazımında tartışmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu görüşleri şöyle özetler:

• Dinî gerekçe: Şeyh Said'in bildirilerinde hükümetin uygulamaları dine aykırı sayılmış, hilafet olmadan Müslümanlığın olamayacağı vurgulanmıştır.
• Örgütlü hareket görüşü: Kürt uyanışını hedefleyen ve 1923'te Erzurum'da yeniden teşkilatlanan Azadî cemiyetinin ayaklanmayı planlamış olabileceği ileri sürülür.
• Kendiliğinden gelişme: Şeyh Said savunmasında ayaklanmanın önceden tasarlanmadığını, kendiliğinden geliştiğini söylemiştir.
• Yabancı etki iddiası: Ayaklanmanın arkasında İngiltere'nin bulunduğu iddiası için TDV maddesi yeterli delil bulunmadığını, ancak sonuçların bu yönde bir amaca hizmet ettiğini belirtir.

Kaynaklar arasındaki farklar

TDV İslâm Ansiklopedisi doğum yerini Palu olarak verir; bazı yabancı kaynaklarda Hınıs da doğum yeri seçeneği olarak geçer. Mezar yeri ansiklopedik kaynaklarda belirtilmemiştir.