Kolağası Şeyh Alirıza Efendi

Kolağası Şeyh Alirıza Efendi kimdir?

Kolağası Şeyh Alirıza (Ali Rızâ) Efendi, 19. yüzyılın ortalarında Erzurum'da doğmuş bir Osmanlı subayı, Kâdirî ve Şettârî yollarına bağlı bir şeyh ve tasavvufî şiir yazarıdır. 'Kolağası' adı, emekli olduğu kıdemli yüzbaşı rütbesinden gelir. Akademik çalışmalarda divan şiirinin son temsilcilerinden biri olarak anılır; 1911 tarihli Muhtasar Hakîkat-ı Salât adlı risalesinde namazı tasavvufî bir bakışla yorumlamıştır.

Doğumu ve ailesi

Erzurum Ansiklopedisi ve Ay Vakti dergisindeki Selami Şimşek yazısı, onun Erzurum'un Habib Efendi Mahallesi'nde doğduğunu kaydeder; ansiklopedi doğum yılı olarak 1845'i verir. Muhammed Güler'in Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi'ndeki makalesine göre babası, Ahıska taraflarından gelip Erzurum'a yerleşmiş bir aileden olan, Kasım Paşa Mahallesi sakinlerinden ve Habib Baba Dergâhı'na bağlı Hacı İbrahim Efendi'dir.

Eğitimi ve askerliği

Askerî okullarda okuduktan sonra Osmanlı ordusunda subay olarak çeşitli yerlerde görev yaptı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda (93 Harbi) yüzbaşı olarak savaştı. Güler'e göre 1907'de kolağası rütbesine yükseldi ve 1909'da emekli oldu.

Tasavvufî hayatı

Hem Kâdirî hem de Melâmî-Şettârî yolundan geçti. Şettârî icazetini Erzurum Gümrük Camii imam-hatibi Giregösekli Hacı Osman Efendi'den, Kâdirî yolunu ise Mûr Ali Baba diye bilinen Mehmed Efendi'den aldı. Osmânzâde Hüseyin Vassâf'ın Sefîne-i Evliyâ'sında da Kâdirî şeyhleri arasında anılır.

Eserleri

• Muhtasar Hakîkat-ı Salât (1911): Beş vakit farz namaz, vitir, cenaze ve bayram namazlarının rükünlerini tasavvufî açıdan yorumlayan risale.
• Divan: Ay Vakti yazısına göre doksan kadar nutuk ve şiir içerir; İbrahim Alanka'nın derlediği çalışmada ayrıca Esmâü'l-Hüsnâ şerhi, manzum mektuplar ve 'Hakikat-ı Muhammediyye' mesnevisi gibi metinler bulunur.

Erzurum için önemi

Alirıza Efendi, 19. yüzyıl Erzurum'unun dergâh ve cami çevresinde yetişmiş, hem asker hem şeyh olarak yaşamış ender kişilerdendir. Şiirleri ve risalesi, Erzurum'daki Kâdirî ve Şettârî geleneğinin son dönemini yansıtan metinler olarak incelenmektedir.

Son yılları ve ölümü

Güler'e göre 1912 sonu ile 1913 başı arasında Erzurum'dan ayrılıp Tokat'a yerleşti ve Ali Paşa Camii'nde vaaz verdi. Aynı çalışma, Revnakoğlu'na dayanarak 28 Haziran 1919'da Tokat'ta öldüğünü yazar. Önce Ali Paşa Camii'nin bahçesine gömüldü, sonra aile mezarlığına taşındı.

Kaynaklar arasındaki farklar

Ölüm yılı akademik makalede 1919, Erzurum Ansiklopedisi ve Ay Vakti'nde 1929-1930 olarak geçer; bu sayfada akademik kaynak esas alındı. Doğduğu mahalle ve doğum yılı da kaynaklar arasında farklıdır.

Erzurum'un tasavvuf geleneğinden Ketencizâde Mehmed Rüşdü Efendi ve Erzurumlu İbrahim Hakkı de sitede ayrı sayfalarda anlatılıyor.