İskilipli Mehmed Âtıf Hoca

İskilipli Mehmed Âtıf Hoca kimdir?

İskilipli Mehmed Âtıf Hoca, Osmanlı'nın son döneminde İstanbul'da ders veren bir müderris ve yazardır. Doğduğu köy bugün Çorum'un Bayat ilçesine bağlıdır; o dönem İskilip'e bağlı olduğu için "İskilipli" diye anılır. Batılılaşmaya yönelik eleştirel yazıları ve 1926'daki idamıyla Cumhuriyet'in ilk yıllarının tartışmalı olayları arasında yer alır.

Doğumu ve eğitimi

1875'te (bazı kaynaklara göre 1876) Toyhane köyünde doğdu. İlk öğrenimini memleketinde gördükten sonra 1893'te İstanbul'a giderek medrese eğitimi aldı, ardından Dârülfünun'un ilahiyat bölümünden 1903 civarında mezun oldu. Bir süre İskilip'te imamlık yaptı.

Çalışmaları

İstanbul'da Fâtih Camii'nde dersiâm olarak ders verdi. Mustafa Sabri Efendi ile birlikte Cemiyet-i Müderrisîn'in kurucuları arasında yer aldı. Millî Mücadele döneminde Ankara hükümetine muhalif tutumu nedeniyle birkaç kez tutuklandı.

Eserleri

En çok bilinen eseri 1924'te yayımlanan Frenk Mukallitliği ve Şapka'dır; bu risalede Avrupa'dan alınan adet ve giyim tarzlarını, bu arada şapkayı eleştirir. Medeniyet-i Şer'iyye ve Terakkiyât-ı Dîniyye adlı eserinde ise Batı medeniyetinin hangi yönlerinin alınabileceğini tartışır.

Son yılları

1925'teki Şapka Kanunu'nun ardından, kanundan önce yayımlanmış olan risalesi gerekçe gösterilerek 26 Aralık 1925'te tutuklandı; Ankara İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı, idama mahkûm edildi ve 4 Şubat 1926'da Ankara'da idam edildi.

Farklı değerlendirmeler

Âtıf Hoca, bazı çevrelerce inancı uğruna hayatını kaybetmiş bir âlim olarak anılırken, Cumhuriyet'in resmî tarih anlatısında inkılaplara karşı çıkan muhalif bir isim olarak değerlendirilmiştir. Akademik tartışmalar özellikle risalenin kanundan önce yayımlanmış olmasına ve yargılama sürecine odaklanır. 1993'te hayatını konu alan bir film çekilmiş, İskilip'te adına küçük bir anıt yapılmıştır.

Çorum için önemi

İskilip ve Bayat'ta hatırası canlı tutulan Âtıf Hoca, Çorum'un yakın tarihinde en çok tartışılan şahsiyetlerden biridir.