Diyarbakır

Şehrin tarihi çok katmanlı. Surları 349'da Bizans imparatoru II. Constantius yaptırdı; şehir 639'da Müslümanların eline geçti, Mervânîler, Selçuklular, Artuklular ve Akkoyunlular dönemlerinden geçti ve 10 Eylül 1515'te Osmanlı yönetimine girdi (TDV İslâm Ansiklopedisi). Bugün sokaklarda gördüğün camilerin, hanların ve kiliselerin önemli bölümü bu dönemlerden kalma.

2015'te Diyarbakır Surları ve İçkale ile Hevsel Bahçeleri birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Alan, yaklaşık 5,8 km uzunluğundaki surları, İçkale ve Amida Höyüğü'nü, surlar üzerindeki 63 kitabeyi, Hevsel Bahçeleri'ni, Anzele su kaynağını ve On Gözlü Köprü'yü kapsıyor (UNESCO).

Turizm büyüyor: Diyarbakır Valisi Murat Zorluoğlu'nun açıkladığı verilere göre 2025'in ilk 10 ayında şehre yaklaşık 1,3 milyon turist geldi, bunların 541 bini konakladı (İHA, Aralık 2025).

Gitmeden bilmen gereken iki şey var. Birincisi, Sur ilçesinin bir bölümü 8 Kasım 2015 ile 15 Mayıs 2016 arasında Türk ordusu ile PKK arasındaki çatışmalarda büyük hasar gördü; Arkeologlar Derneği İstanbul'un 2018 raporu, tarihi bölgenin yüzde 72'sinin o tarihten beri yıkım ve yeniden yapılaşmayla tahrip olduğunu tespit etti (Vikipedi). Eski şehirde bazı sokaklar ve yapılar bu yüzden yeni ya da yeniden yapılmış görünüyor. İkincisi, yazlar çok sıcak: Temmuz'da günlük ortalama en yüksek sıcaklık 38,9 °C, ölçülmüş en yüksek değer 46,2 °C (Vikipedi, 1991-2020 verileri). Gezini buna göre planla.

Nerede, nasıl ulaşılır

Diyarbakır, Güneydoğu Anadolu'da, Dicle havzasında yer alan bir il. Tarihi şehir merkezi Sur ilçesinde; havalimanı Bağlar ilçesinde, tren garı ise Yenişehir ilçesinde (Vikipedi).

Uçakla

Şehrin havalimanı Diyarbakır Havalimanı (IATA kodu DIY). 1952'de açıldı; hem sivil havalimanı hem de Hava Kuvvetleri'ne bağlı 8. Ana Jet Üs olarak kullanılıyor, işletmecisi DHMİ (Vikipedi). Vikipedi'deki listeye göre İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Bursa ve Trabzon'un yanı sıra bazı Avrupa şehirlerinden ve Ercan'dan sefer var; 2025'te yaklaşık 2,29 milyon yolcu ağırladı (Vikipedi). Hangi havayolunun hangi gün uçtuğu sık değiştiği için güncel tarifeyi havayolunun kendi sitesinden kontrol et.

Bir ulaşım rehberi sitesine göre havalimanı şehir merkezine yaklaşık 10 km uzaklıkta ve belediyenin Z2, Z3 ve Z7 hatları havalimanına çalışıyor; ücret yalnızca Diyarkart ile ödeniyor (e-yasamrehberi.com). Bu bilgiyi resmi bir kaynaktan doğrulayamadık; hat ve saatleri Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi'nden teyit et.

Karayoluyla

Kendi aracınla gelirsen il içi mesafeler bir yerel gazetenin derlediği listeye göre şöyle: en yakın ilçe Çınar (30 km), ardından Eğil (43 km), Bismil (51 km), Ergani (56 km) ve Dicle (60 km); Silvan 80 km, Lice 86 km, Çermik 88 km, en uzak ilçe ise Kulp (140 km) (Mücadele Gazetesi, 2023). Bu rakamları resmi bir kaynaktan doğrulayamadık ve farklı kaynaklar birkaç kilometre farklı değerler veriyor; yola çıkmadan Karayolları Genel Müdürlüğü'nün mesafe aracını kullan. Çevre illerden (Mardin, Batman, Elazığ, Şanlıurfa) geliş mesafelerini de resmi bir kaynaktan doğrulayamadık.

Sur'un içi dar sokaklardan oluşuyor; aracını surların dışında bırakıp eski şehri yürüyerek gezmek daha rahat.

Otobüs ve tren

Şehirlerarası otobüs bileti satan sitelerde Diyarbakır'a birçok ilden ve yurt dışından sefer listeleniyor; otogarın konumunu, şehir merkezine bağlantısını ve sefer sıklığını resmi bir kaynaktan doğrulayamadık.

Trenle gelmek mümkün. Elazığ-Diyarbakır demiryolu 1935'te açıldı (Vikipedi). Diyarbakır Garı Yenişehir ilçesinin Şehitlik Mahallesi'nde; Ankara ile Kurtalan arasında çalışan Güney Kurtalan Ekspresi buradan geçiyor, ayrıca Batman'a günlük bölgesel tren var (Vikipedi). Demiryolu meraklılarının tuttuğu bir site, Güney Kurtalan Ekspresi'nin haftada 5 gün çalıştığını ve Ankara-Kurtalan yolculuğunun yaklaşık 27 saat sürdüğünü yazıyor (railturkey.org, 2024). Güncel sefer günlerini ve saatlerini TCDD Taşımacılık'tan kontrol et.

İlin karakteri

Diyarbakır'ı üç parça halinde düşünebilirsin. Birincisi surlarla çevrili eski şehir, yani Sur: Ulu Cami, hanlar, kiliseler, dar sokaklar ve bazalt evler. İkincisi surların dışına, kuzeye ve batıya doğru yayılmış modern şehir; Kayapınar, Bağlar ve Yenişehir ilçeleri 2008'de eski merkez ilçeden ayrılarak kuruldu (Vikipedi). Üçüncüsü de taşra: Dicle boyunca uzanan ova ilçeleri, kuzeyde Toros eteklerindeki dağlık ilçeler ve batıda kaplıcalarıyla Çermik.

İlin tarih öncesi de güçlü. Ergani yakınındaki Çayönü Höyüğü, yaklaşık MÖ 8630-6800 arasında yerleşim görmüş ve bitki ile hayvanların evcilleştirilmesine dair erken kanıtlar vermiş bir Neolitik yerleşim (Vikipedi). Lice'deki Birkleyn Mağaraları'nda Asur krallarına ait kabartma ve yazıtlar var (Vikipedi). Çınar'daki Zerzevan Kalesi ise Roma'nın doğu sınırını koruyan bir askeri yerleşim ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde (Dicle Üniversitesi; DHA, 2021). Geçici liste, kalıcı Dünya Mirası listesi anlamına gelmiyor.

Şehir tarih boyunca farklı toplulukların bir arada yaşadığı bir yer oldu; Sur'daki Ermeni, Süryani ve Keldani kiliseleri bunun izlerini taşıyor (Vikipedi). İlin yakın tarihi de acılı olaylar içeriyor: Çermik, Çüngüş ve Hazro gibi ilçelerin kalabalık Ermeni nüfusu 1915'teki soykırım sırasında katliamlara uğradı (Vikipedi). 1990'lardan bu yana yaşanan çatışmalar da hem kırsal nüfusu hem de Sur'un dokusunu derinden etkiledi. Kiliseleri ve köyleri ziyaret ederken bu geçmişi akılda tutmak, gördüklerini anlamana yardım eder.

Nereden başlamalı

Sur'da ilk gün yürüyerek dolaşabileceğin bir çekirdek var. Önerdiğimiz sıra, Ulu Cami çevresinden başlayıp güneye, Mardin Kapı'ya ve oradan surların dışına inecek şekilde:

• Diyarbakır Ulu Camii: 639'da kiliseden camiye dönüştürüldü, 1091'de Melikşah döneminde onarıldı; İslam dünyasında "beşinci Harem-i Şerif" olarak anılıyor (Kültür ve Turizm Bakanlığı).
• Hasan Paşa Hanı: Ulu Cami'nin tam karşısında; 1573-1575 arasında Sokullu Mehmed Paşa'nın oğlu Hasan Paşa yaptırdı (Vikipedi). 2006'da başlayan restorasyondan sonra kahvaltıcılar ve dükkânlarla dolu; GoTürkiye de güne burada kahvaltıyla başlamayı öneriyor.
• Cahit Sıtkı Tarancı Müze Evi ve Ziya Gökalp Müzesi: Ulu Cami'nin yakınında iki ev müzesi. Tarancı'nın evi 1733'te yapıldı ve 1973'te müze oldu (Vikipedi); Gökalp'in doğduğu ev 1956'dan beri müze (Kültür ve Turizm Bakanlığı müze sayfası).
• Dört Ayaklı Minare: Şeyh Matar (Şeyh Mutahhar) Camii'nin minaresi; cami 1500'de Akkoyunlu döneminde yapıldı ve minare dört taş sütun üzerinde duruyor (Kültür ve Turizm Bakanlığı).
• Surp Giragos Ermeni Kilisesi: 2015-2016'daki çatışmalarda hasar gördü, restorasyon sonrasında Mayıs 2022'de yedi yıl aradan sonra yeniden ibadete açıldı (Medyascope, 2022).
• Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi: Süryani Ortodoks cemaatine ait, hâlâ ayin yapılan bir kilise; 2004-2005'te restore edildi (Medyascope, 2021).
• Behram Paşa Camii: Mardin Kapı yakınında; kitabesine göre 1564-1572 arasında yapıldı ve Mimar Sinan'a atfediliyor (TDV İslâm Ansiklopedisi).
• Deliller Hanı: Mardin Kapı yakınında; 1527-28'de Hüsrev Paşa yaptırdı, adını hacı kafilelerine yol gösteren "delil"lerden alıyor (TDV İslâm Ansiklopedisi).
• Diyarbakır Surları ve İçkale: Surların üzerinde yürüyüp Dicle vadisine bakabileceğin noktalar var; İçkale ise müze kompleksine dönüştürüldü.
• Diyarbakır Arkeoloji Müzesi: Müze 1934'te kuruldu (TDV İslâm Ansiklopedisi); İçkale Müze Kompleksi 2014'te ziyarete açıldı ve 2024'ün ilk 11 ayında yaklaşık 187 bin kişi ağırladı (DHA, 2024).

Surların dışına çıkınca iki durak var:

• Hevsel Bahçeleri: Surlarla Dicle arasındaki yaklaşık 4.000 dekarlık yeşil alan; bunun 1.000-1.500 dekarı kavaklık, gerisi bostan ve meyve bahçesi (GoTürkiye).
• On Gözlü Köprü: Şehrin yaklaşık 3 km güneyinde, Mardin Kapı'nın dışında; 1065'te Mervânîler döneminde yapıldı, 178 metre uzunluğunda ve on kemerli. Kasım 2009'da yanındaki yeni köprü açılınca motorlu trafiğe kapatıldı (Vikipedi).

Daha uzağa gidecek vaktin varsa: Çayönü Höyüğü, Hilar Mağaraları ve Zülküf Dağı için Ergani; kalesi, kral mezarları ve baraj gölü için Eğil Kalesi; termal sular için Çermik Kaplıcaları; Artuklu köprüsü için Malabadi Köprüsü; Asur yazıtları için Birkleyn Mağaraları; Roma sınır kalesi için Zerzevan'ın bulunduğu Çınar.

Ne zaman gidilmeli

İklim verileri tabloyu net çiziyor: Temmuz'da günlük ortalama en yüksek sıcaklık 38,9 °C, Ocak'ta ortalama en düşük sıcaklık -2,0 °C; yıllık yağış 498,5 mm (Vikipedi, 1991-2020 verileri). Ölçülmüş en düşük değer -24,2 °C (Vikipedi). Yani hem yaz hem kış sert.

• İlkbahar (Nisan-Mayıs): Hevsel Bahçeleri ve Dicle vadisi yeşil; yürüyüşe en uygun dönemlerden biri.
• Yaz (Haziran-Ağustos): Öğle saatlerinde surlarda ve açık alanlarda dolaşmak çok yorucu. Gidersen geziyi sabah erken ve akşamüstüne sıkıştır; öğleyi müzede ya da han avlusunda geçir.
• Sonbahar (Eylül-Ekim): Sıcak kırılıyor. Diyarbakır karpuzunun hasadı da Eylül-Kasım arasında (Küre Ansiklopedisi).
• Kış (Aralık-Şubat): Soğuk ve zaman zaman don; bazalt taşlar ıslakken kaygan olabilir. Kalabalık en az bu dönemde.

Bayram tatillerinde şehir çok yoğunlaşabiliyor; mümkünse hafta içine denk getir.

Kaç gün ayırmalı

• 1 gün: Yalnızca Sur. Ulu Cami, Hasan Paşa Hanı'nda kahvaltı, Dört Ayaklı Minare, kiliseler, İçkale ve akşamüstü surlardan Hevsel manzarası.
• 2 gün: Birinci gün Sur; ikinci gün sabah Hevsel Bahçeleri ve On Gözlü Köprü, öğleden sonra Zerzevan Kalesi (Çınar).
• 3-4 gün: Üstüne bir tam gün Ergani (Çayönü, Hilar, Zülküf Dağı) ve Eğil; bir gün de Silvan'daki Malabadi Köprüsü ya da Çermik kaplıcaları.

Bu öneriler bizim değerlendirmemiz; ilçeler arasında toplu taşımayla dolaşacaksan her gün için bekleme payı ekle. Doğa yürüyüşü sevenler için Diyarbakır ve beş ilçesinde toplam 351 km uzunluğunda 32 rotadan oluşan bir yürüyüş projesi tanıtıldı (Habertürk, 2025); rotaların işaretlenme durumunu doğrulayamadık.

Nerede kalınır

İki temel seçeneğin var. Birincisi Sur'un içinde ya da surlara yakın oteller ve tarihi binalardan dönüştürülmüş konaklama: Akşam ve sabah eski şehirde olmak, Ulu Cami ve hanlara yürüme mesafesi avantaj. Dezavantajı, dar sokaklarda araçla kapıya kadar gitmek zor olabilir; rezervasyondan önce otopark ve araç erişimini sor.

İkincisi, surların dışındaki modern şehirde, özellikle Yenişehir ve Kayapınar taraflarındaki büyük oteller: Otopark, asansör ve standart oda düzeni bekliyorsan daha uygun; Sur'a gidiş için taksi ya da toplu taşıma gerekiyor. GoTürkiye'nin "sürdürülebilir oteller" listesinde şehirdeki bazı zincir ve yerel oteller yer alıyor. Çermik'te ise kaplıca çevresinde belediye ruhsatlı oteller ve pansiyonlar var (Turkish Studies, 2015); güncel sayılarını doğrulayamadık.

Bayramlarda ve uzun hafta sonlarında erken ayırt.

Mutfak

Diyarbakır mutfağı kuzu etine dayanıyor; tanıtım kaynakları ciğer kebabı ve kaburga dolmasını, tatlıda burma kadayıfı, içecekte dibek kahvesi, menengiç kahvesi ve reyhan şerbetini öne çıkarıyor (Habertürk, 2025). Birçok ürün coğrafi işaretle tescilli:

• Ciğer kebabı: Kuzu ciğeriyle yapılıp lavaşla yenen kebap; Temmuz 2022'de coğrafi işaret belgesini aldı (DHA, 2022). Şehirde sabah kahvaltısında bile yeniyor.
• Kaburga dolması: Kuzu kaburgasının kıyma, pirinç ve bademle doldurulup uzun süre pişirilmesiyle yapılıyor; 20 Aralık 2021'de mahreç işaretiyle tescillendi (Küre Ansiklopedisi). Genelde önceden sipariş gerektiren bir yemek.
• Burma kadayıfı: Cevizli ya da fıstıklı, şerbetli kadayıf (GoTürkiye). Coğrafi işaret başvurusunu Valilik 2014'te yaptı, tescil haberi 2017'de duyuruldu (AA, 2017).
• Örgü peyniri: Saç örgüsü biçiminde şekillendirilen, yarı sert, yağlı bir peynir; 2013'te mahreç işaretiyle tescillendi (Küre Ansiklopedisi).
• Diyarbakır karpuzu: Dicle kıyısında "kuyu" yöntemiyle yetiştirilen, genelde 20-30 kg, bazen 50 kg'ı aşan karpuz; geç olgunlaşıyor ve Eylül-Kasım arasında hasat ediliyor (Küre Ansiklopedisi).

Ev yemeği tadındaki meftune de GoTürkiye'nin öne çıkardığı yemekler arasında.

Pratik notlar

• Sıcaklık: Yazın şapka, güneş kremi ve su yanında olsun. Temmuz ortalama en yüksek sıcaklığı 38,9 °C (Vikipedi).
• Kıyafet: Camiler ve kiliseler aktif ibadet yerleri. Omuzları ve dizleri örten kıyafet giy; camilerde kadınlar için başörtüsü bulundur.
• Sur'daki değişim: 2015-2016 çatışmalarından sonra Sur'un bir bölümü yıkıldı ve yeniden inşa edildi (Vikipedi). Eski haritalar ve rehberler bugünkü sokak düzenini yansıtmayabilir; güncel bir harita kullan.
• Kırsal alanlar: Bazı ilçelerde ve kırsal bölgelerde güvenlik nedeniyle zaman zaman kısıtlamalar uygulandı; Birkleyn gibi yerleri tanıtan bir mağara sitesi bölgenin "siyasi olarak hassas" olduğu uyarısını yapıyor (showcaves.com). Kırsala çıkmadan önce güncel durumu yerel kaynaklardan öğren ve askeri bölge uyarılarına uy.
• Müze ücretleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müze sayfası, 2024-2025 dönemi için Ziya Gökalp Müzesi'nde yetişkin bileti 60 TL olarak gösteriyordu; diğer müzelerin güncel ücret ve saatlerini doğrulayamadık.
• Nakit: İlçelerdeki küçük işletmelerde kart geçmeyebilir; yanında biraz nakit taşı. Şehir içi otobüslerde Diyarkart gerekiyor (e-yasamrehberi.com).

Bilmediğimiz şeyler

• Nüfus rakamları TÜİK ADNKS 2025 sonuçlarını aktaran ikincil sitelerden (nufusune.com, nufusu.com) alındı; iki kaynak birbiriyle tutarlı, ancak TÜİK'in kendi veri portalından teyit edilmeli.
• Diyarbakır Valiliği, il kültür ve turizm müdürlüğü ve kaymakamlık sitelerine erişemedik; resmi ilçe bilgileri (rakım, mesafe) bu yüzden eksik.
• İlçelerin il merkezine uzaklıkları bir yerel gazetenin derlemesinden; aynı gazetenin farklı bir haberinde ve başka kaynaklarda farklı değerler var.
• Havalimanı otobüs hatları, ücretleri ve saatleri (yalnızca ikincil bir rehber sitesinde bulduk).
• Otogarın konumu, şehir merkezine bağlantısı ve şehirlerarası sefer sıklığı.
• Güney Kurtalan Ekspresi'nin 2026'daki güncel sefer günleri.
• Müzelerin, kiliselerin ve ören yerlerinin güncel giriş ücretleri ve ziyaret saatleri.
• Şehrin rakımı: TDV 650 m, Vikipedi 675 m veriyor.
• Surlardaki burç sayısı (78 ya da 82) ve Surp Giragos'un ilk yapım tarihi (kaynaklar 1376 ve 1519 diyor; bugünkü yapı 1883 tarihli).