Erzurum tabyaları: 21 tabyanın tam listesi, nerede oldukları ve nasıl gezilir

Tabya, topçu savaşına göre yapılmış, toprakla desteklenmiş bir savunma yapısı. Kale surları uzun menzilli toplara dayanamayınca şehirler etraflarındaki tepelere kurulan tabyalarla savunulmaya başlandı.

Erzurum’a üç yönden girilir: doğuda Pasinler Ovası’ndan gelen Deveboynu Geçidi, kuzeyde Tortum yolunun geçtiği Gürcü Boğazı ve güneyde Palandöken Geçidi. Tabyalar bu üç girişi tutacak biçimde dizildi. Erzurum Ansiklopedisi’ne göre ortak özellikleri, düşmanın geleceği yönden kalın bir toprak yığınıyla desteklenmeleri. Üç yandan toprağa gömülü oldukları için uzaktan fark edilmiyorlar. Planları genellikle hilal ya da yay biçiminde. İçlerinde koğuşlar, topçu odaları, pusu odaları, hamam, tuvalet ve mutfak bölümleri var; su ihtiyacının önemli kısmı avlulardaki kar kuyularında biriktirilen kar ve yağmur suyuyla karşılanıyordu.

Sivişli Tabyası 2125 metredeki tepede 18 odalı, yay biçimli bir tabya. Güneyde Ağzıaçık Tabyası 2390 metrede, hendek ve beş pusu odasıyla korunuyor; 1 km güneyinde, 2405 metrede duran Toparlak Tabya ise koğuşlarının dağınık yerleşimiyle diğerlerinden ayrılıyor. Gez Yaylası’ndaki Gez Tabyası oldukça harap. Ağzıaçık ve Toparlak’a arazi aracıyla ya da yürüyerek çıkılıyor.

93 Harbi’nin en ağır çarpışmalarından biri Deveboynu’nda yaşandı. Savaştan sonra buraya eklenen İlave Tabya adını buradan alıyor; 1 km güneyinde, topçu odaları toprakla gizlenmiş Uzunahmet Tabyası tabyaların iyi korunmuşlarından. Kuzeyde Dolangez Tabyası Pasinler Ovası’nın başladığı yere bakıyor. Nebihanı köyü yakınında 300 metre arayla Küçük Höyük Tabyası ve ovadan görünmeyecek biçimde toprakla örtülmüş, bazalt cepheli Büyük Höyük Tabyası duruyor. Hattın en yüksek noktası, Valilik’e göre 2453, Bakanlık rehberine göre 2641 metrelik tepedeki Çobandede Tabyası; I. Dünya Savaşı’nda kullanıldı, bugün harap.

Şehrin güneyindeki Kiremitlik Tepesi’nde, kayakla atlama kulelerinin yanında Büyük Kiremitlik Tabyası ve ona destek olan küçük Küçük Kiremitlik Tabyası var; şehir içinden kısa bir çıkışla görülebiliyorlar. Dağın arkasında, Tekman yolunda Küçük Palandöken Tabyası ve aynı stabilize yolun sonunda, 2850 metrede Erzurum’un en büyük tabyalarından biri Büyük Palandöken Tabyası duruyor. Bu ikisine yalnızca yazın, arazi aracıyla gidilir.

Tortum yolunda Karagöbek Tabyası ile Tafta Tabyası boğazı birlikte kapatıyordu. I. Dünya Savaşı’nda boğazdan girmek isteyen Rusların ilk hedefi Karagöbek oldu ve tabya ağır hasar gördü. Tafta ise iki renkli, kahverengi ve kızıl kesme taş cephesiyle öbür tabyalardan ayrılıyor; tabyaları tasarlayan Şahap Paşa’nın adıyla “Şahap Paşa Kışlası” diye de anılıyor.

1877 sonbaharında Deveboynu’ndaki geri çekilmeden sonra Rus kuvvetleri Erzurum’a saldırdı. Valiliğe göre Aziziye’nin 2 ve 3 numaralı tabyaları düştü, 1 numaralı tabya Yarbay Bahri Bey’in komutasında direndi. Haberi duyan şehir halkı tabyalara yürüdü ve tabyalar geri alındı; Nene Hatun bu savunmanın simgesi oldu. Valilik’e göre savaştan sonra savunmayı güçlendirmek için 14 tabya daha yapıldı; çoğu 1884–1896 arasında.

Baskının tarihi kaynaklarda 8 ve 9 Kasım 1877 olarak ayrışıyor; gece yarısını aşan bir baskın olduğu için ikisi de aynı olayı anlatıyor olabilir.

• Kolay: Nene Hatun Tarihi Milli Parkı içindeki Aziziye 2, Aziziye 3 ve Mecidiye; şehir kenarındaki Kiremitlik tabyaları.
• Araç yolu var, ama toprak: Sivişli, Uzunahmet, Dolangez, Höyük tabyaları, Küçük Palandöken. Ziyaretçi anlatımlarına göre; yol durumu doğrulanmadı.
• Arazi aracı ya da yürüyüş: Ağzıaçık, Toparlak, Çobandede, Büyük Palandöken.
• Harap, rota üstündeysen uğra: Gez, Karagöbek.
• Kapalı: Aziziye 1 ve Nene Hatun’un mezarı (restorasyon, 20 Ekim 2028’e kadar). Ahali’nin durumu doğrulanmadı.

Tabyalar birbirine yakın; asıl zaman alan, toprak yollar ve tepelere çıkış. Bütün gezilebilir tabyaları iki tam gün ve bir yarım günde, yani 2,5 günde görebilirsin:

• 1. gün, doğu hattı: Top Dağı, Hamam Deresi ve Höyük tabyaları. Yaklaşık 45 km.
• 2. gün, Deveboynu ve Gürcü Boğazı: Uzunahmet, İlave, Dolangez, Çobandede, öğle için Pasinler; akşamüstü Karagöbek ve Tafta. Yaklaşık 150 km.
• 3. gün yarım, güney: Kiremitlik ve Palandöken tabyaları. Yalnızca yazın.

Duraklar, saatler ve tahmini mesafeler Erzurum tabyaları rotası sayfasında. Mesafeler tabyaların harita koordinatları arasındaki kuş uçuşu mesafeden türetilmiş tahminlerdir; yol ölçümü yapılmadı.

Tek günün varsa Nene Hatun Tarihi Milli Parkı ile başla, Uzunahmet ve Höyük tabyalarıyla bitir.

• Tonozlu odalara girme; bakımsız tabyalarda tavan ve duvarlar çökebilir.
• Tabyalar 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında. Taş sökmek, duvara yazı yazmak ve kazı yapmak yasak.
• Bazı tabyaların çevresi askerî gözetim altında; askerî alan işaretlerine uy, avlanma.
• Tabyaların çoğu 2.000 metrenin üzerinde. Haziran–Eylül en uygun dönem; Eylül sonundan itibaren yüksek tepelerde kar başlayabilir.
• Çevrede tesis yok. Su, yiyecek ve yakıtını şehirden al.