Kilise ve Manastır
Bana Katedrali
Erzurum / Şenkaya
Son güncelleme: 3 Ekim 2026
Saha ziyareti yapılmadı; bilgiler kaynaklardan derlendi
Şenkaya Penek yakınında Zvartnots tipi Bana Katedrali'nin kalıntısı: IV. Adarnase dönemi, 1855 ve 1877'de top ateşiyle yıkıldı. Durum, ulaşım ve uyarılar.
Hakkında
Bana Katedrali, Şenkaya'ya bağlı Penek köyü yakınındaki bir tepede duran, dört apsisli çekirdeği bir koridorla çevrili, ortaçağdan kalma büyük bir katedralin kalıntısı; yörede Penek Kalesi diye biliniyor. Robert Edwards'ın 1985 tarihli araştırmasına göre Gürcü kralı IV. Adarnase (888–923) döneminde yapıldı. Gitmeden bil: bazı bölümleri define kazıları ve bakımsızlık yüzünden çöktü; duvarların dibine ve içine girme.
Yola çıkmadan önce: Kalıntıyı dışarıdan, en az duvar yüksekliği kadar mesafeden izle. Kemer altlarına, gevşemiş taşların dibine ve define çukurlarının kenarına girme.
Neden önemli?
Edwards'ın Dumbarton Oaks Papers'ta yayımlanan raporuna göre Bana, dört apsisli büyük bir çekirdeğin çevresini kesintisiz bir koridorun sardığı bir kilise; Edwards onu doğrudan Ermenistan'daki 7. yüzyıl yapısı Zvartnots ile karşılaştırıyor. Edwards yapıyı Gürcü kralı IV. Adarnase (888–923) dönemine bağlıyor; Erzurum Ansiklopedisi 10. yüzyıl diyor. Bazı derlemelerde geçen 7. yüzyıl tarihi Edwards'ta yok.
Kültür Envanteri'ne göre yapı 1902'de Takaişvili tarafından fotoğraflandı; 1907'de Anatoli Kalgin varsayımsal bir rekonstrüksiyon çizdi. Bu çizim, yapının özgün hacmini hayal etmek için bugün elimizdeki en iyi araç.
Yapıya ne oldu?
Edwards'a göre ilk inşadan sonra yapı belki 13. yüzyıl akınları ya da bir depremle ağır hasar gördü, ikinci bir yapım evresi geçirdi ve duvarlar kaba bir örgüyle dolduruldu. Edwards kilisenin 1855 ve 1877'de top ateşiyle yıkıldığını yazıyor. Erzurum Ansiklopedisi ise 19. yüzyılda bir depremle çöktüğünü yazıyor, ama kaynak göstermiyor.
DHA'nın Nisan 2021 haberine göre katedralin bazı bölümleri define avcıları ve bakımsızlık yüzünden yıkıldı ve köy halkı restorasyon istiyor. Bu tarihten sonra bir koruma ya da restorasyon projesine dair haber bulamadık.
Bugün kimler geliyor?
Emine Yavuz Pakih'in 2025 tarihli makalesine göre yapı her yıl çok sayıda Gürcü ziyaretçi ağırlıyor ve yöre halkı ona Penek Kale-Kilisesi diyor. DHA'nın 2021 haberinde bir öğretmen, burada Gürcülerin dini nikâh törenleri yaptığını anlatıyor. Böyle bir grupla karşılaşırsan mesafeni koru.
Bir yerel sitenin yayımladığı 2022 tarihli Koruma Kurulu yazısına göre arşivde Penek Kilisesi için tespit ya da tescil kaydı yok.
2863 sayılı Kanun, belirli dönemlere ait taşınmazları tescil edilmemiş olsalar da korunması gerekli kültür varlığı sayıyor.
Nasıl gidilir?
Penek, Şenkaya ilçe merkezinin kuzeyinde. DHA katedrali köyün yaklaşık 500 metre kuzeydoğusunda gösteriyor; başka kaynaklar farklı yön veriyor. Kültür Envanteri'ndeki koordinat sayfadaki noktadan yaklaşık 1,7 km uzakta. Katedral yüksek bir tepede olduğu için yaklaşırken görünüyor; yoldan tepeye çıkışın durumu doğrulanmadı.
Şenkaya'da Kamhıs Kalesi ve Kilisesi, Solomon Kaya Manastırı ve Bardız Kalesi ve Camii de var.
Ne zaman gidilir?
Haziran–ekim. İlkbaharda kar suyu çayırı çamura çevirebilir. Taş dokusunu ve apsis kavislerini görmek için sabah ya da ikindi ışığı daha iyi.
Bilmediklerimiz
- Katedralin kesin yapım tarihi ne?
- Restorasyon ya da koruma projesi planlanıyor mu?
- Yapı neden tescil kaydında yok?
- Hoş köyündeki manastır bölümü hangi durumda?
- Yoldan katedrale çıkan bir patika var mı?
- Öne çıkan Dört apsisli çekirdeği koridorla çevrili, Zvartnots tipi ortaçağ katedrali
- Kategori Kilise ve Manastır
- Erzurum'dan ~145 km (DHA 2021)
- Plan Dört apsisli çekirdek ve çevre koridoru (Zvartnots tipi)
- Dönem IV. Adarnase dönemi, 888–923 (Edwards); 10. yy (Erzurum Ansiklopedisi)
- Yıkım Top ateşiyle 1855 ve 1877'de (Edwards)
- Tescil 2022 Kurul yazısına göre kayıt yok
Galeri
11 fotoğraf
Harita
Bana Katedrali
Kaynaklar
- Edwards R. W. (1985). Medieval Architecture in the Oltu-Penek Valley: A Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey. Dumbarton Oaks Papers, 39, 15–37.
- Yavuz Pakih E. (2025). Bana Katedrali ve Özelinde Şenkaya İlçesinin Mimari Miras Turizmi Potansiyeli. Journal of Humanities and Tourism Research, 15(2), 301–311. Akademik Çalışma
- DHA / NTV "Erzurum'un tarihe meydan okuyan eseri Bana Katedrali ilgi bekliyor", 12.04.2021
- Kültür Envanteri "Bana Katedrali"
- Erzurum Ansiklopedisi "Şenkaya İlçesi", (yazar ve tarih belirtilmemiş) Ansiklopedi
- Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü 29.11.2022 tarih ve E-76013208-165.02.04-3192273 sayılı yazı (Selahattin Altaş'ın aktarımı) Resmî Yayın
- Wikipedia (EN) "Bana Cathedral" Ansiklopedi
Katkıda Bulun
-
Fotoğraf Paylaş
Bana Katedrali'nden fotoğraflarınızı paylaşın, bu yerin tanıtımına katkıda bulunun.
Fotoğraf yükle -
Bilgi Ekle
Ziyaret deneyiminiz, tarihçe bilgisi veya diğer detayları paylaşın.
Bilgi ekle -
Hata Düzelt
Yanlış veya eksik olduğunu düşündüğünüz bilgileri bize bildirin.
Hata bildir -
Kaynak Öner
Bu yerle ilgili güvenilir kaynakları (kitap, makale, web sitesi vb.) paylaşın.
Kaynak ekle
Gelen Katkılar
-
Daha fazla katkı bekliyoruz
Siz de deneyimlerinizi paylaşarak Bana Katedrali hakkındaki bilgilerin zenginleşmesine yardımcı olun.
Katkıda bulunun
Bana Katedrali Hakkında Sık Sorulanlar
Bana Katedrali ne zaman yapıldı?
Edwards'a göre IV. Adarnase döneminde (888–923); Erzurum Ansiklopedisi 10. yüzyıl diyor.
Neden "Penek Kalesi" deniyor?
Yapı Osmanlı döneminde kale olarak kullanıldı; yöre halkı onu bu adla anıyor.
İçine girilebilir mi?
Önermiyoruz. Duvarlar ve kemerler define kazıları yüzünden zayıfladı.
Restorasyon var mı?
2021'de köy halkı restorasyon istedi; o tarihten bu yana başlamış bir projeye dair bilgi bulamadık.
Yapı tescilli mi?
2022 tarihli bir Kurul yazısına göre arşivde tespit ya da tescil kaydı yok.
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.