Ören Yeri ve Eski Yerleşim
Kamhıs Kalesi ve Kilisesi
Erzurum / Şenkaya
Son güncelleme: 3 Ekim 2026
Saha ziyareti yapılmadı; bilgiler kaynaklardan derlendi
Şenkaya Yanıkkaval'da Balkaya vadisine hâkim Kamhıs Kalesi, kilise kalıntısı ve mağara kiliseleri. 1549 fethi, kilise tartışması ve ziyaret notları.
Hakkında
Kamhıs, Şenkaya'ya bağlı Yanıkkaval köyünde, Balkaya vadisine hâkim bir kale kalıntısı, harap bir kilise ve yamaca oyulmuş mağara kiliselerinden oluşan bir alan. Erzurum Ansiklopedisi'ne göre kale Eylül 1549'da Osmanlılarca alındı ve Kamhıs 13 gün sonra sancak oldu. Gitmeden bil: kaynaklar kilisenin yerini, boyutunu ve planını çok farklı tarif ediyor.
Yola çıkmadan önce: Yapıların yerini köyde sor; kaynaklar kaleyi doğuda, kiliseyi batıda gösteriyor. Yamaçtaki mağara kiliselerine küçük çocuklarla çıkma.
Neden gitmeli?
Erzurum Ansiklopedisi'ne göre kale yörenin en müstahkem kalesi sayılıyordu ve Gürcü bey Uzunoğlu'nun elindeyken 3 Ramazan 956'da (Eylül 1549) vezir Ahmed Paşa'nın seferi sırasında zapt edildi. 16 Ramazan 956'da (8 Ekim 1549) Kamhıs sancak sayılarak Erzurum Gönüllüler Ağası Haydar Bey'e verildi.
Şenkaya Kaymakamlığı kaleyi büyük ihtimalle Selçuklu yapımı sayıyor; ansiklopedi ilk yapanı bilinmez sayıp Selçuklu ve Osmanlı onarımlarından söz ediyor. Ardahan'a bağlanma tarihi de iki kaynakta farklı: Kaymakamlık 1550, ansiklopedi 4 Kasım 1557 diyor.
Kilise: üç farklı tarif
- Şenkaya Kaymakamlığı: Kilise köyün batısında, Balkaya vadisinde; asıl kilise yıkılmış, küçük bir bölümü ayakta. Kuzeydeki tepe yamacında kayaya oyulmuş mağara kiliseleri var.
- Erzurum Ansiklopedisi: Kale köyün doğusunda; kilise köyün çıkışında, 3,00 × 4,50 metre, tek nefli ve temel seviyesine kadar yıkılmış.
- Edwards (1985): "Kahmis" kilisesini altı apsisli (heksakonk) bir Gürcü kilisesi olarak kaydediyor ve planının Gogjuba kilisesine çok benzediğini yazıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın bir yüzey araştırması raporunun kilise kalıntılarını köydeki okulun bahçesinde gösterdiği aktarılıyor; raporun künyesini doğrulayamadık. Bu tarifler aynı yapıyı mı, farklı yapıları mı anlatıyor, yerinde görmeden söylemek mümkün değil.
Tescil ve çevre
2022 tarihli bir Koruma Kurulu yazısına göre arşivde Kamhıs Kilisesi için tespit ya da tescil kaydı yok; kalenin durumu ayrıca doğrulanmadı.
2863 sayılı Kanun, belirli dönemlere ait taşınmazları tescil edilmemiş olsalar da korunması gerekli kültür varlığı sayıyor.
Edwards, Kamhıs'ın yanında incelenmemiş bir "Sagoman" kalesinden söz ediyor; bu büyük ihtimalle Evbakan'daki Soğmun. Komşu köydeki kaya kilisesi için Solomon Kaya Manastırı sayfasına bak.
Nasıl gidilir?
Yanıkkaval Şenkaya'ya bağlı bir mahalle; ansiklopedi onu eski Kömürlü (Balkaya) bucağında gösteriyor. İlçe merkezinden mesafe ve yol durumu doğrulanmadı.
Sayfadaki koordinat yapının değil, köyün noktası.
Şenkaya'da Bana Katedrali ve Bardız Kalesi ve Camii de var.
Ne zaman gidilir?
Yaz ve erken sonbahar, zemin kuruyken. Kale, kilise ve mağara kiliseleri ayrı noktalarda; yaklaşık bir buçuk saat ayır.
Bilmediklerimiz
- Kilisenin planı tek nefli mi, altı apsisli mi?
- Kaynakların anlattığı kilise tek bir yapı mı?
- Mağara kiliselerine çıkan güvenli bir patika var mı?
- Kale tescilli mi?
- Soğmun (Sagoman) kalesi ile Kamhıs'ın ilişkisi ne?
- Öne çıkan Aynı köyde kale, kilise kalıntısı ve kayaya oyulmuş mağara kiliseleri
- Kategori Ören Yeri ve Eski Yerleşim
- Osmanlı'ya geçiş 3 Ramazan 956 / Eylül 1549
- Sancak 8 Ekim 1549, Haydar Bey'e verildi
- Kilise Plan ve ölçü kaynaklarda çelişiyor
- Tescil 2022 Kurul yazısına göre kilise için kayıt yok
Galeri
Fotoğraf bekleniyor
Bu yer henüz fotoğraflanmamış.
Kamhıs Kalesi ve Kilisesi'nden bir fotoğrafınız varsa, siz de paylaşarak bu yerin tanıtılmasına katkıda bulunabilirsiniz.
İlk fotoğrafı siz paylaşınHarita
Kamhıs Kalesi ve Kilisesi
Kaynaklar
- Şenkaya Kaymakamlığı "Kahmıs Kalesi ve Kilise" Resmî Yayın
- Erzurum Ansiklopedisi "Şenkaya İlçesi", (yazar ve tarih belirtilmemiş) Ansiklopedi
- Edwards R. W. (1985). Medieval Architecture in the Oltu-Penek Valley: A Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey. Dumbarton Oaks Papers, 39, 15–37.
- Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü 29.11.2022 tarih ve E-76013208-165.02.04-3192273 sayılı yazı (Selahattin Altaş'ın aktarımı) Resmî Yayın
- Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma Sonuçları Toplantısı yüzey araştırması raporu (künye doğrulanmadı) Resmî Yayın
Katkıda Bulun
-
Fotoğraf Paylaş
Kamhıs Kalesi ve Kilisesi'nden fotoğraflarınızı paylaşın, bu yerin tanıtımına katkıda bulunun.
Fotoğraf yükle -
Bilgi Ekle
Ziyaret deneyiminiz, tarihçe bilgisi veya diğer detayları paylaşın.
Bilgi ekle -
Hata Düzelt
Yanlış veya eksik olduğunu düşündüğünüz bilgileri bize bildirin.
Hata bildir -
Kaynak Öner
Bu yerle ilgili güvenilir kaynakları (kitap, makale, web sitesi vb.) paylaşın.
Kaynak ekle
Gelen Katkılar
-
Daha fazla katkı bekliyoruz
Siz de deneyimlerinizi paylaşarak Kamhıs Kalesi ve Kilisesi hakkındaki bilgilerin zenginleşmesine yardımcı olun.
Katkıda bulunun
Kamhıs Kalesi ve Kilisesi Hakkında Sık Sorulanlar
Kamhıs Kalesi ile Kamhıs Kilisesi aynı yapı mı?
Hayır. Kale vadiye hâkim bir tepede, kilise köyün yakınında ayrı bir yapı; mağara kiliseleri de ayrı.
Kamhıs ne zaman Osmanlı'ya geçti?
Erzurum Ansiklopedisi'ne göre 3 Ramazan 956, yani Eylül 1549'da.
Kilise ayakta mı?
Büyük ölçüde değil. Kaymakamlık küçük bir bölümün ayakta olduğunu, ansiklopedi temel seviyesine kadar yıkıldığını yazıyor.
Kilisenin planı ne?
Kaynaklar çelişiyor: ansiklopedi tek nefli küçük bir yapı, Edwards altı apsisli bir kilise diyor.
Kamhıs tescilli mi?
2022 tarihli Kurul yazısına göre kilise için kayıt yok.
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.