Kilis Mevlevihanesi

Hakkında
Kilis Mevlevihanesi, halk arasında Aktekke olarak da bilinir. Yapı, Tekye Mahallesi'nde, eski adı Mevlevihane Meydanı olan Cumhuriyet Meydanı'nın doğusunda yer alır (TDV İslâm Ansiklopedisi). Bugün dergâhtan geriye yalnızca semahane-mescit kalmıştır; yapının yakınında Tekke Camii bulunur (İHA, 2025).

Tarihçe
Günümüze ulaşan semahane-mescit 932 (1525-26) tarihlidir ve Kilis'teki en eski Osmanlı mimari eserlerinden biri kabul edilir. Cümle kapısındaki Arapça kitabeye göre yapıyı 932'de Kilis valisi Abdülhamîd el-Murtazâ yaptırmıştır. Evliya Çelebi ise yapıyı Kethüdâyeri Ali Ağa'nın hayratı olarak anar. Dergâhın ilk şeyhi Kilisli Fakrî Ahmed Dede'dir (ö. 1543) (TDV İslâm Ansiklopedisi, Kilis Mevlevîhânesi). Evliya Çelebi yapıyı "Asitane-i Hazret-i Mevlana" sözüyle anar; Hurufat Defterleri'nde ise adı Kilis Mevlevihane Mescidi olarak geçer (İHA, 2025). 1553'te Kilis sancakbeyi Canbolat Bey, mevlevihanenin güneybatısında cami, medrese ve türbeden oluşan bir külliye yaptırmıştır (TDV İslâm Ansiklopedisi, Kilis Mevlevîhânesi).

Mevlevihane, Suriye ve Hicaz yolu üzerinde bir konaklama noktası işlevi de görmüştür. Semahane 1876'da ve muhtemelen 1890'da onarılmıştır. Çevredeki dergâh yapıları meydan açılırken yıkılmıştır. Semahane İstiklal Savaşı sırasında toplantı yeri olarak, 1972'ye kadar zeytinyağı deposu olarak, bir süre de kütüphane olarak kullanılmıştır. 1912'de yıkık bölümler için keşif yapılmış, ancak onarımın gerçekleşmediği tahmin edilmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü yapıyı 1972'de onarmış; bu onarımda köşe kubbeleri daha yüksek yapılmıştır (TDV İslâm Ansiklopedisi, Kilis Mevlevîhânesi).

Mimari
Beyaz kesme taştan yapılmış semahane kare planlıdır ve merkezî bir kubbeyle örtülüdür (İHA, 2025). Harim yaklaşık 10,7 × 10,7 m ölçüsündedir. Çapı 6,10 m olan ana kubbenin çevresinde dört köşede küçük kubbeler vardır. Beş kubbenin üzerinde Mevlevî sikkesi biçimli alemler bulunur. Yaklaşık 1 m kalınlığındaki duvarlarda toplam 36 pencere açılmıştır (TDV İslâm Ansiklopedisi, Kilis Mevlevîhânesi).

Giriş batı cephesindedir. Cepheler Memlük etkisi taşıyan mukarnaslı düzenlemelerle hareketlendirilmiştir. Güney duvarındaki mihrapta Memlük tarzı mukarnaslar ve renkli bezemeler görülür. Duvarda "ağzı açık" denilen bir kitap dolabı, kuzey duvarında ise mutrip mahfili vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, yapının planını Türk-İslam cami mimarisi ile daha erken dönem dinî yapılar arasındaki bağlantı açısından önemli bulur.

Ziyaret
6 Şubat 2023 depremlerinde Kilis'teki pek çok vakıf eseri hasar gördü. Mevlevihane Camii, depremden sonra restorasyonu başlatılan yapılar arasındaydı (AA, 2023). Restorasyonu tamamlanarak Şubat 2025'te ibadete yeniden açıldı (Bengü Türk, 2025). Yapı bugün Mevlevihane Camii olarak ibadete açıktır (İHA, 2025). Namaz vakitlerinde ziyaret yerine vakit aralarını tercih etmek uygun olur.