Kilis Hamamı ve Tarihi Çarşı

Hakkında
Kilis, Osmanlı döneminde Halep ile Anadolu arasındaki ticaret yolu üzerinde gelişmiş bir kenttir. Kentin tarihi çarşı ve hamam dokusu, bugünkü Cumhuriyet Meydanı ile çevresinde yoğunlaşır. Eski adı Pazar Meydanı olan Cumhuriyet Meydanı, kentin en büyük pazarının kurulduğu yerdi. Meydan çevresinde Hükümet Konağı, Tekke Camii ve külliyesi, Mevlevihane ve hanlar bulunur (Polat, İKÜ tezi).

Tarihçe
Kilis sancakbeyi Canbolat Bey, Kanuni Sultan Süleyman döneminde kentte iki kervansaray, bir bedesten ve iki pazar yeri yaptırmıştır. Aynı dönemde üç hamam da inşa ettirmiştir. Bu yapılar günümüz Kilis'inin çekirdeğini oluşturur (TDV İslâm Ansiklopedisi). XIX. yüzyılda kentte yedi han bulunduğu kaydedilir (TDV İslâm Ansiklopedisi).

Kentte zeytin ve üzüm gibi tarım ürünlerine bağlı zeytinyağı imalathaneleri, pekmezhaneler ve sabunhaneler de gelişmiştir. Bu üretim yapılarının çoğu bugün ayakta değildir (Polat, İKÜ tezi). 1970'lerden önce Kilis'te sekiz çarşı bulunduğu belirtilir. Bunlardan Eşref Kasteli Çarşısı olarak da anılan Küçük Çarşı, sıralı küçük dükkânlardan oluşur. 2014 tarihli bir haberde dükkânların sit alanında yer aldığı ve bakımsızlıktan yıkılmaya başladığı aktarılmıştır (İHA, 2014).

Neler görülür?
TDV İslâm Ansiklopedisi Kilis'te şu tarihi hamamları sayar: Hoca Hamamı (1545), Eski Hamam (1562), Paşa Hamamı (1567), Hasan Bey Hamamı (1599) ve Tuğlu Hamam (1785). Tuğlu Hamam, Daltaban Paşa Hamamı adıyla da anılır (Vikipedi). Hamam yapılarının yanı sıra Kilis'in zeytinyağı geleneği de çarşı kültürünün parçasıdır; Kilis Zeytinyağı 2022'de mahreç işaretiyle tescil edilmiştir (TürkPatent).

Tuğlu Hamamı, Şeyhler Mahallesi'nde, Efeler Sokak'tadır. Bölgede 1782-1788 arasında yönetimde bulunan Daltaban oğlu Mehmet Paşa tarafından yaptırılmış ve 1785'te tamamlanmıştır. Duvarları renkli kesme taştan, kubbesi tuğladandır. Taç kapı, dehliz, sekizgen şadırvanlı soğukluk, ılıklık ve haç planlı sıcaklık bölümlerinden oluşur. Sıcaklıkta dört eyvan, dört halvet ve yedi kurna vardır. Portalde siyah-beyaz taş ve mermer süslemeler dikkat çeker (İHA, 2014).

Aynı haberde Tuğlu Hamamı'nın Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edildiği, ancak işletmecinin ayrılmasından sonra uzun süredir kapalı olduğu belirtilmiştir. Eski Hamam ile Paşa Hamamı'nın da kapalı olduğu, kentte üç hamamın ise hizmet verdiği aktarılmıştır (İHA, 2014).

Ziyaret
Çarşı dokusu, Cumhuriyet Meydanı'ndan başlayarak Tekke Camii, Mevlevihane ve çevredeki tarihi sokaklarla birlikte yürüyerek gezilebilir. Hamamların açık olup olmadığı ve hangilerinin hizmet verdiği zaman içinde değişebilir. 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra Kilis'te çok sayıda tarihi yapıda restorasyon başlatıldığı için bazı yapılar geçici olarak kapalı olabilir (AA, 2026).