Kilise ve Manastır
Meryem Ana Kilisesi
Erzurum / Tortum
Son güncelleme: 3 Ekim 2026
Saha ziyareti yapılmadı; bilgiler kaynaklardan derlendi
Tortum Bağbaşı'nda Hahuli Manastırı'nın 976–1001 tarihli kilisesi, bugün Taş Cami. Plan, kabartmalar, Hahuli Triptiği ve ziyaret notları burada.
Hakkında
Meryem Ana Kilisesi, Tortum'a bağlı Bağbaşı köyünde, Hahuli (Haho) Manastırı'ndan geriye kalan ve Erzurum Valiliği'ne göre 976–1001 arasında yapılmış bir kilise; bugün Bağbaşı Taş Camii olarak kullanılıyor. Kapalı Yunan haçı ile bazilika planını birleştiren yapı, kabartmaları ve yer yer seçilebilen freskleriyle bölgenin en iyi korunmuş ortaçağ yapılarından. Gitmeden bil: cami olarak kullanıldığı için namaz vakitlerinde içeriyi gezme.
Yola çıkmadan önce: Yapı cami olarak kullanılıyor; namaz vakitlerini atla, kıyafetine dikkat et ve içeride izin alarak fotoğraf çek.
Kim yaptırdı, ne zaman?
Erzurum Valiliği, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü rehberi ve Küre Ansiklopedisi kilisenin 976–1001 arasında Bagratlı Kralı III. David tarafından yaptırıldığını yazıyor; bu kaynaklar ortak bir metne dayanıyor. İngilizce Vikipedi yalnızca 10. yüzyılın ikinci yarısını ve "Kuropalat III. David"i veriyor. Bazı Türkçe kaynaklarda geçen "Bağdat Kralı" ifadesi büyük ihtimalle "Bagratlı" kelimesinin bozulmuş hâli.
Mimaride neye bakmalısın?
Kilise kapalı Yunan haçı planı ile bazilika planının birleşiminden oluşuyor. İngilizce Vikipedi'ye göre kubbe apsis köşelerine ve iki serbest payeye oturuyor, kasnakta ikiz burmalı sütunceler var; kabartmalar arasında aslan, boğa, grifon ve bir karacayı tutan kartal figürü sayılıyor. İçeride Hz. İsa, Meryem ve aziz figürlü fresklerin bir kısmı yer yer seçilebiliyor.
Kilise surlarla çevrili bir alanın içinde; ölçü kaynaklarda farklı: Küre 60 × 50 metre ve 3 metre yüksekliğinde sur, Erzurum Ansiklopedisi yaklaşık 50 × 65 metre diyor. Sur içinde birkaç küçük şapel daha var.
Kiliseden camiye
Valilik, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve İHA yapının 19. yüzyılda camiye dönüştürüldüğünü yazıyor; Küre yalnızca "Osmanlı döneminde" diyor. Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Rus işgali sırasında kısa süre yeniden kilise olarak kullanıldığını aktarıyor.
İHA'nın 1 Aralık 2025 haberine göre yapı Bağbaşı Taş Camii olarak kullanılıyor ve Gürcü ziyaretçiler geliyor. Haberin başlığı 2026 sezonu için restorasyonun hızlandığını söylüyor, ama metinde kurum, bütçe ya da kapsam yok; restorasyonu doğrulanmamış sayıyoruz.
Manastırın Gürcistan'daki izi
İngilizce Vikipedi'ye göre Gürcistan'ın en ünlü ortaçağ kuyumculuk eserlerinden Hahuli Triptiği'nin merkezindeki Meryem ikonası aslen bu manastırdaydı. Kral IV. David ikonaya değerli taşlar bağışladı; halefi I. Demetre ikonayı Gelati Manastırı'na taşıttı. Triptik 1859'da çalındı, 1923'te Gürcistan'a döndü ve bugün Tiflis'teki Gürcistan Sanat Müzesi'nde.
Nasıl gidilir?
Kilise Bağbaşı köyünde. Özel araç gerekiyor; köy yolunun durumu doğrulanmadı. Kültür Envanteri'ndeki koordinat sayfadaki noktaya yaklaşık 20 metre yakın.
Aynı dönemin öbür büyük yapısı Uzundere'deki Öşkvank Kilisesi; Haziran 2026 itibarıyla içine girilmiyor. Tortum'da Tortum Kalesi, yakında Tortum Şelalesi var.
Bilmediklerimiz
- Restorasyon gerçekten başladı mı, hangi kurum yürütüyor?
- Yapım 976–1001 mi, başka bir tarih mi?
- Camiye çevrilme tam olarak ne zaman oldu?
- Sur içindeki şapellerden hangileri ayakta?
- Ziyaret saatleri ve kuralları var mı?
- Rakım 1300 m
- Öne çıkan 976–1001 arası yapımı, bugün cami olarak kullanılan Hahuli Manastırı kilisesi
- Eski adı Hahuli (Haho) Manastırı, Taş Cami
- Kategori Kilise ve Manastır
- Yapım 976–1001 (Valilik); 10. yy 2. yarısı (Vikipedi)
- Yaptıran Bagratlı III. David (Kuropalat)
- Plan Kapalı Yunan haçı ve bazilika birleşimi
- Bugün Bağbaşı Taş Camii
Galeri
1 fotoğrafHarita
Meryem Ana Kilisesi
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Haho Kilisesi / Taş Cami Bağbaşı köyündeki konumu; Meryem Ana Kilisesi adı; III. David tarafından 976–1001 arasında yaptırılması; 19. yüzyılda camiye dönüşümü. Resmî Yayın
- Vikipedi, Taş Camii (Hahuli Manastırı) Ana kilise, küçük kiliseler ve surlar; bugün Gürcistan'daki Gelati'de bulunan Meryem Ana ikonunun buradan götürülmesi. Ansiklopedi
- Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, "Haho Manastırı (Taş Camii)" Tortum'a ~38 km, Tortum Gölü'nün güneybatısı; serbest haç planlı ana kilise. Ansiklopedi
- Yeni Birlik, Aralık 2025: Haho Manastırı'nda restorasyon Güney girişteki kitabeye göre 976–1001; süren restorasyon ve 2026 turizm sezonu hedefi. Haber
- Erzurum Valiliği, "Haho (Taş) Camii" 976–1001, Bagratlı Kralı III. David; 19. yüzyılda camiye dönüşüm. Resmî Yayın
- Güneş, A., "Erzurum Taş Cami", Küre Ansiklopedi Plan, kabartmalar, 60×50 m sur; Osmanlı döneminde camiye dönüşüm. Ansiklopedi
- Wikipedia (EN), "Khakhuli monastery" ve "Khakhuli triptych" 10. yy 2. yarısı, Kuropalat III. David; kubbe, kabartmalar; triptiğin Gelati'ye taşınması, 1859 hırsızlığı, 1923 dönüşü, Tiflis Sanat Müzesi. Ansiklopedi
Katkıda Bulun
-
Fotoğraf Paylaş
Meryem Ana Kilisesi'nden fotoğraflarınızı paylaşın, bu yerin tanıtımına katkıda bulunun.
Fotoğraf yükle -
Bilgi Ekle
Ziyaret deneyiminiz, tarihçe bilgisi veya diğer detayları paylaşın.
Bilgi ekle -
Hata Düzelt
Yanlış veya eksik olduğunu düşündüğünüz bilgileri bize bildirin.
Hata bildir -
Kaynak Öner
Bu yerle ilgili güvenilir kaynakları (kitap, makale, web sitesi vb.) paylaşın.
Kaynak ekle
Gelen Katkılar
-
Daha fazla katkı bekliyoruz
Siz de deneyimlerinizi paylaşarak Meryem Ana Kilisesi hakkındaki bilgilerin zenginleşmesine yardımcı olun.
Katkıda bulunun
Meryem Ana Kilisesi Hakkında Sık Sorulanlar
Öşkvank ile aynı yapı mı?
Hayır. Öşkvank Uzundere'de, Meryem Ana (Hahuli) Kilisesi Tortum'un Bağbaşı köyünde. İkisi aynı dönemin ürünleri.
İçeri girilebiliyor mu?
Yapı Bağbaşı Taş Camii olarak kullanılıyor; namaz vakitleri dışında izin alarak girebilirsin. Güncel ziyaret düzeni doğrulanmadı.
Ne zaman yapıldı?
Valilik ve Küre 976–1001, İngilizce Vikipedi 10. yüzyılın ikinci yarısı diyor.
Ne zaman camiye çevrildi?
Valilik ve İHA'ya göre 19. yüzyılda.
Hahuli Triptiği nerede?
Tiflis'teki Gürcistan Sanat Müzesi'nde.
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.