Aşkale

İlk bakışta burası sana klasik anlamda "turistik bir ilçe" gibi görünmeyebilir. Zaten Aşkale'nin merakı biraz da burada başlıyor.

Aşkale'yi anlamak için merkezden biraz uzaklaşmak, köy yollarına sapmak ve ilçenin neden yüzyıllardır önemli bir geçiş noktası olduğunu fark etmek gerekiyor. Çünkü Aşkale'nin hikâyesi tek bir yapıda değil. Yollarda.

Bir tarafta Erzurum, diğer tarafta Erzincan. Kuzeye yöneldiğinde Bayburt ve Karadeniz hattı. Çevrede eski yol güzergâhları, höyükler, kervansaraylar, savaş hafızası taşıyan dağlar ve bugün uluslararası standartlarda spor altyapısına sahip Kandilli var.

Burası yalnızca geçilen bir yer değil. Yüzyıllardır insanların geçtiği bir yer.

Aşkale nerede?

Aşkale, Erzurum şehir merkezinin yaklaşık 54 kilometre batısında (Karayolları Genel Müdürlüğü uzaklık cetveli). TÜİK'in Şubat 2026'da açıkladığı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) 2025 sonuçlarına göre ilçenin nüfusu 19.983.

İlçenin konumunu ilginç yapan şey yalnızca Erzurum'a yakınlığı değil. Aşkale doğu-batı doğrultusundaki ana ulaşım hattı üzerinde: Erzincan yönüne devam edebilir, kuzeye ayrılarak Bayburt ve Trabzon hattına çıkabilirsin.

Yalnız karayolu da değil. Sivas–Erzurum demiryolu ilçenin içinden geçiyor ve Aşkale'nin bir istasyonu var; Doğu Ekspresi burada duruyor.

Yani bugün otomobille geçtiğimiz güzergâhların çevresi, geçmişte de bölgenin ulaşım hareketliliğinin parçasıydı.

İlçeye yaklaşırken Karasu Vadisi, yüksek dağ sıraları ve geniş kırsal alanlar görüntünün büyük bölümünü oluşturuyor. Haritada kısa görünen mesafelerin burada uzun hissettirmesinin bir sebebi var: karşındaki dağ saatlerce seninle birlikte yolculuk edebiliyor.

Aşkale'nin tarihi neden ilginç?

Aşkale'nin geçmişini tek bir döneme bağlamak mümkün değil.

İlçe çevresindeki Cinis Höyük'te yerleşim izleri Tunç Çağı'na kadar götürülüyor. Bölgede Urartu dönemine ilişkin izlerden söz ediliyor. Ziravank çevresinde farklı dönemlere ait yerleşim ve yapı kalıntıları bulunuyor.

Daha sonraki dönemlerde Aşkale'nin geçiş yolları üzerindeki konumu öne çıkıyor. Hanlar ve kervansaraylar tam burada anlam kazanıyor.

Bir zamanlar akaryakıt istasyonları, dinlenme tesisleri veya asfalt yollar yoktu. Ama yolculuk vardı. Yolcunun, hayvanın ve yükün geceyi geçireceği güvenli yapılara ihtiyaç duyuluyordu. Ağa Veyis Hanı ile Hacıbekir Kervansarayı, bugün büyük ölçüde yıpranmış olsalar da bu eski ulaşım ağının sessiz parçaları.

Aşkale Kaymakamlığı'na göre Aşkale 1923'te nahiye oldu, 1937'de ilçe statüsüne kavuştu. İlçe, 19. yüzyıl savaşlarının ve Birinci Dünya Savaşı yıllarındaki askerî hareketliliğin etkilerini de yaşadı. Kop Dağı'na doğru çıktığında bu tarih artık kitap sayfasından çıkıp coğrafyanın kendisine dönüşüyor.

Aşkale ve Varlık Vergisi

Aşkale'nin adı Türkiye tarihinde bir başka sebeple de geçiyor ve bunu atlamak sayfayı eksik bırakır.

1942'de çıkarılan Varlık Vergisi Kanunu, olağanüstü bir servet vergisi getirdi. Vergi büyük ölçüde gayrimüslim vatandaşlara ağır oranlarda uygulandı. Ödeyemeyenler için öngörülen yaptırım, bedenen çalışma yükümlülüğüydü.

Bu yükümlülük altında İstanbul'dan yola çıkarılan mükelleflerin gönderildiği yer Aşkale oldu. Yükümlüler ilçedeki taş ocaklarında ve yol çalışmalarında çalıştırıldı. Kanun 1944 Martında yürürlükten kaldırıldı ve yükümlüler geri döndü.

Gönderilen kişi sayısı ve ilçede yaşamını yitirenlerin sayısı konusunda kaynaklar arasında fark var; sayfamızda tek bir rakam vermiyoruz. Bugün ilçede bu döneme ait düzenlenmiş bir anma alanı bulunup bulunmadığı da doğrulanmadı.

Aşkale'ye gelirken bu tarihi bilmek, ilçeyi yalnızca bir yol kavşağı olarak görmemeyi sağlıyor.

Aşkale ne ile geçiniyor?

Kırsalda tarım ve hayvancılık ağırlıkta. Uzun ve sert kış, ürün desenini büyük ölçüde belirliyor.

İlçe ekonomisinin diğer ayağı çimento üretimi. Aşkale Çimento Fabrikası ilçenin en büyük sanayi işletmesi ve istihdam kaynaklarından biri. Bu ikisi, ilçenin neden hem kırsal hem sanayi karakteri taşıdığını açıklıyor.

Aşkale'de nereler görülür?

Aşkale'nin önemli keşifleri ilçe merkezinde yan yana sıralanmıyor. Burayı yürüyerek gezilecek klasik bir ilçe merkezi gibi değil, otomobille keşfedilecek bir bölge gibi düşünmek daha doğru.

Kandilli Kayaklı Koşu ve Biatlon Merkezi

Aşkale'nin en şaşırtıcı duraklarından biri. Kandilli, Türkiye'nin ilk biatlon tesisi olarak 2010'da açıldı; Erzurum 2011 Dünya Üniversiteler Kış Oyunları'nın biatlon yarışları burada yapıldı. 2017 Avrupa Gençlik Olimpik Kış Festivali'nde de biatlon ve kayaklı koşu burada koşuldu.

160 hektarlık alana yayılan merkez, klasik alp kayağından farklı bir dünyaya açılıyor: kayaklı koşu pistleri, sprint parkurları, biatlon altyapısı ve sporcu kullanım alanları.

Merkeze yaklaşık 15 km, araçla 15-20 dakika. → Kandilli Kayak Merkezi sayfası

Cinis Höyük

Aşkale'nin en eski hikâyelerinden biri burada. Ortabahçe çevresindeki höyükte yerleşim geçmişi Tunç Çağı'na kadar uzanıyor; kaynaklarda Urartu dönemine ait yapı izlerinden de söz ediliyor.

Buraya geldiğinde büyük sütunlar ya da ayağa kaldırılmış bir antik kent görmüyorsun. Karşındaki yükselti ilk bakışta sıradan bir tepe gibi görünebilir. Ama bazen tarihin en eski bölümleri en az gösterişli olanlardır.

Merkeze yaklaşık 18 km, araçla 20-25 dakika. → Cinis Höyük sayfası

Ziravank Harabeleri

Koşapınar ve Gölören arasında bulunan Ziravank, Aşkale'nin daha az bilinen tarih duraklarından biri. Erzurum Ansiklopedisi, Ziravank'ı Ravank Dağları'nın doğu yamacında, yaklaşık 1 km²'lik alana dağılmış bir harabe köy olarak tanımlıyor. Yapıların hangi döneme ait olduğu konusunda yayımlanmış bir araştırmaya ulaşamadık.

Burası restore edilmiş bir ören yeri değil. Beklentiyi doğru kurmak gerekiyor; burada keşif duygusu hazır bir turistik deneyimden baskın.

Merkeze yaklaşık 15 km, yol durumuna göre 25-30 dakika. → Ziravank Harabeleri sayfası

Kop Şehitleri Abidesi

Aşkale'den Bayburt yönüne çıktığında yol yükselmeye başlıyor. Kop Dağı sırtlarındaki abide, Birinci Dünya Savaşı yıllarında bölgedeki savunma mücadelelerinin hatırasını taşıyor. Abide, Bayburt ile Erzurum arasında paylaşılan ve 2016'da ilan edilen Kop Dağı Müdafaası Tarihi Millî Parkı'nda yer alıyor; abidenin hangi il sınırında kaldığını doğrulayamadık.

Merkeze yaklaşık 27 km, araçla 30-35 dakika. → Kop Şehitleri Abidesi sayfası

Aşkale'nin tarihi hanları

Ağa Veyis Hanı ile Hacıbekir Kervansarayı, eski yol güzergâhlarını anlamak açısından önemli. Özellikle Hacıbekir Kervansarayı, eski Erzurum-Tercan yolu üzerindeki kapalı (avlusuz) kervansaraylardan biri; kaynaklarda XIII-XIV. yüzyıla tarihlendiriliyor. Ağa Veyis Hanı ise Erzurum Ansiklopedisi'ne göre XVII. yüzyıl başında derbent hanı olarak yapıldı.

Bu yapılar restore edilmiş turistik tesisler değil. Ama eski yolun hikâyesini okumayı seviyorsan duvarların eksik olması merakı azaltmıyor.

→ Aşkale'nin tarihi hanları sayfası

Aşkale'nin köyleri

İlçeye bağlı köy kökenli mahalleler var ve Aşkale'yi anlatan asıl şey biraz da burada. Kandilli, Koşapınar, Gölören, Merdivenköy gibi yerleşimler hem yayla hem tarih hattının üzerinde.

Köylerin listesi, eski adları ve nüfusları bu sayfanın altında.

Aşkale'ye ne zaman gidilir?

Mayıs-haziran. Kırsal alanların yeşermeye başladığı, köy yollarında dolaşmanın keyifli olduğu dönem.

Temmuz-ağustos. Günler uzun, tarih ve kırsal keşif için rahat. Arazi yaz ilerledikçe kuru tonlara döner.

Eylül-ekim. Yol manzaraları ve sakin keşifler için en iyi dönemlerden.

Kış. Aşkale'nin bambaşka bir yüzü. Kandilli'yi görmek istiyorsan en karakterli dönem bu. Ancak Kop Dağı ve kırsal yollar için güncel yol ve hava durumunu kontrol et.

Aşkale'de kamp yapılır mı?

Çevrede çadır kurma isteği uyandıran çok alan var. Ama Az Ötede'de bir kuralımız var: doğal görünen her alan kamp alanı değildir.

Aşkale çevresindeki mera, köy arazileri, özel mülkiyetler ve korunan alanlar nedeniyle kamp kurulacak noktanın statüsü önceden kontrol edilmeli. Şu aşamada Aşkale rehberinde hiçbir noktayı serbest kamp alanı olarak önermiyoruz.

Aşkale için ne kadar zaman ayırmalı?

Sadece ilçe merkezinden geçeceksen 1-2 saat yeterli. Ama Aşkale'nin gerçek keşifleri merkez dışında. Kandilli, Cinis, Ziravank ve Kop'u rotaya ekleyeceksen en az yarım gün, tercihen bir tam gün ayır.

Çünkü burada mesele yalnızca hedefe ulaşmak değil. Yolun kendisi de gezinin parçası.

Gitmeden önce

• Araç büyük avantaj. Keşif noktalarının çoğu merkez dışında.
• Çevrimdışı harita indir. Kırsal güzergâhlarda işe yarıyor.
• Rahat ayakkabı giy. Tarihi kalıntılarda düzenlenmiş yürüyüş zemini bekleme.
• Hava durumunu kontrol et. Kop Dağı ile ilçe merkezi aynı gün farklı şartlar gösterebilir.
• Beklentiyi doğru kur. Bazı yerler restore edilmiş turistik yapılar değil.

Aşkale görülmeye değer mi?

"Merkezde ne var?" diye bakarsan bazı şeyleri kaçırabilirsin. İlçenin değeri, çevresindeki farklı hikâyelerin birbirine bağlanmasında.

Bir tarafta Tunç Çağı'na uzanan bir höyük. Bir tarafta eski kervan yollarının izleri. Bir tarafta Kop Dağı'nın savaş hafızası. Bir tarafta 1942'nin ağır hatırası. Diğer tarafta uluslararası yarışlara ev sahipliği yapmış modern bir kış sporları merkezi.

Aralarında köyler, meralar, dağlar ve uzun yollar var. Aşkale kendisini tek seferde göstermiyor. Biraz yol yaptırıyor, bazen bir köy yoluna saptırıyor.

Ama keşif dediğimiz şey zaten çoğu zaman büyük tabelaların bittiği yerde başlıyor. Belki de az ötede.