Cinis Höyük

Cinis Höyük, Aşkale'ye bağlı Ortabahçe (Cinis) köyünün ortasında duran ve 1. derece arkeolojik sit olarak korunan bir höyük. Yüzey buluntuları Erken Tunç Çağı'ndan (Karaz kültürü) Orta Çağ'a uzanıyor; höyükte kazı yapılmadı. Gitmeden bil: höyük köyün içinde, evlerin avlularına izinsiz girme.

Yola çıkmadan önce: Höyük köyün içinde ve 1. derece arkeolojik sit. Evlerin avlularına izinsiz girme, yüzeyden seramik ya da taş toplama.

Höyük nedir?

Bir yerde insanlar yüzlerce veya binlerce yıl boyunca yaşadığında evler yıkılıyor, yenileri yapılıyor, günlük hayatın izleri toprağa karışıyor.

Bu süreç tekrar tekrar yaşandığında arazi zamanla yükselmeye başlıyor.

Ortaya çıkan yapay tepeciklere höyük deniyor.

Yani bir höyüğe baktığında aslında yatay değil, dikey bir tarih görüyorsun.

Alt katmanlar daha eski.

Üst katmanlar daha yeni.

Bu yüzden Cinis'in ilk bakışta sade görünmesi seni yanıltmasın.

Cinis ne kadar eski?

Akçelik'in 2018 tarihli çalışmasına göre höyükte Erken Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ'da yerleşim izleri tespit edildi. Kaçak kazılarla Erzurum Müzesi'ne getirilen Karaz çanak-çömleği ve insan yüzlü kutsal ocak parçaları da buradan.

Erzurum Ansiklopedisi höyüğün yanındaki kaleyi Urartu dönemiyle ilişkilendiriyor; ancak burada hiç arkeolojik kazı yapılmadı, bu yüzden Urartu bağlantısı yüzey gözlemine dayanıyor.

Bu bilgi Aşkale'yi yalnızca Osmanlı dönemi yolları veya yakın tarih üzerinden okumanın neden eksik kaldığını gösteriyor.

İnsanlar bu coğrafyada çok daha uzun zamandır yaşamış.

Kop Dağı'nın, Kandilli düzlüklerinin ve Karasu çevresinin bugün gördüğümüz hali, farklı dönemlerde farklı toplulukların yaşam alanı olmuş.

Cinis'e gittiğinde ne göreceksin?

Burada en önemli konu beklenti. Akçelik'e göre evlerde kullanmak için toprak alındığından höyük çok küçüldü; bugün yaklaşık 40 × 45 metre.

Cinis, ayağa kaldırılmış büyük bir arkeoloji parkı değil.

Höyüğün kendisi ve çevresi ana odak.

Bu yüzden burada gezerken:

"Bu duvar ne?"

sorusundan çok:

"Bu yükseltinin altında kaç farklı dönem var?"

sorusu daha anlamlı olabilir.

Cinis'i iyi anlatmanın yolu, olmayan şeyleri büyütmek değil.

Gördüğün sade görüntünün arkasındaki zamanı anlatmak.

Kandilli ile aynı gün gezilir mi?

Kesinlikle.

Hatta Aşkale'de birbirine en güzel bağlanan iki içerikten biri bu olabilir.

Köyün bağlı olduğu eski Karabıyık bucağının adı 1960'ta Kandilli olarak değiştirildi; yani iki yer aynı çevrede (Yalçın ve Sevindi, 2018).

Sabah Cinis'in eski yerleşim hikâyesini görüp birkaç dakika sonra uluslararası kış sporları altyapısının bulunduğu Kandilli'ye geçebilirsin.

Binlerce yıllık tarih ile modern spor tesisi aynı gün içinde.

Azotede fikrini anlatmak için daha güzel örnek zor bulunur.

Cinis'te fotoğraf çekilir mi?

Evet, ancak burası yapı fotoğrafından çok coğrafya ve tarih anlatısı için uygun.

Höyüğü çevresindeki düzlüklerle birlikte kadraja almak daha etkileyici olabilir.

Özellikle dağların kar tuttuğu dönemlerde höyük ile çevredeki yükseltiler güzel bir karşıtlık oluşturabilir.

Arkeolojik alanlarda temel kuralı unutma:

- Topraktan parça çıkarmaya çalışma. - Seramik veya taş gördüğünde yerinden alma. - İzinsiz kazı veya müdahalede bulunma. - Özel veya korunan bölümlere giriş konusunda mevcut uyarılara uy.

Cinis'e ne zaman gidilir?

İlkbahar sonu ile sonbahar başı, araziyi görmek açısından daha rahat.

Kışın Kandilli ile birlikte planlamak ayrı bir atmosfer verir ancak kar örtüsü yüzey detaylarını kapatabilir. Mevsimler için Erzurum'a ne zaman gidilir rehberine bak.

Cinis'te ne kadar kalınır?

Yaklaşık 30-45 dakika yeterli.

Ama burayı tek başına hedef yapmak yerine Kandilli ile birlikte planlamak çok daha mantıklı.

Cinis görülmeye değer mi?

Tarihi yalnızca dev yapılar üzerinden seviyorsan belki kısa bir durak.

Ama bir coğrafyanın ne kadar uzun süredir insan taşıdığını merak ediyorsan çok daha anlamlı.

Cinis sana tarihini bağırarak anlatmıyor.

Toprağın altında saklıyor.

Sen biraz yaklaşınca da:

"Burada senden çok önce başkaları da yaşamıştı."

diyor.

Bazı hikâyeler taş duvarlarda değil, toprağın katmanlarında bekler. Belki de az ötede.

Höyüğün boyutları ve koruma durumu ne?

Erzurum Ansiklopedisi'ne göre Cinis (Ortabahçe) Höyük, Aşkale'nin yaklaşık 18 km doğusunda; 30 metre yüksekliğinde ve 270 metre genişliğinde. Akçelik ise höyüğü Aşkale'nin 19 km güneydoğusunda, 1.780 m rakımda gösteriyor; toprak alındığı için bugün yaklaşık 40 × 45 metre. Yanında kökeni bilinmeyen bir kale kalıntısı da bulunuyor.

Yüzeyde bulunan seramik parçaları Karaz kültürü seramikleriyle çağdaş; ansiklopedi yanındaki kaleyi Urartu dönemiyle de ilişkilendiriyor. Alan 1. derece arkeolojik sit olarak tescilli.

Köyün kendi tarihi

Cinis köyünün tarihi, Atatürk Üniversitesi'nden Prof. Dr. Enver Konukçu ve Doç. Dr. İbrahim Atnur'un 2010'da yayımlanan “Bir Köy Tarihi: Cinis” kitabında Osmanlı ve Cumhuriyet kayıtlarına dayanarak ele alındı. Köyün adı 1960'ta Ortabahçe olarak değiştirildi (Yalçın ve Sevindi, 2018).

Bilmediklerimiz

• Höyükte Urartu dönemine ait bir tabaka var mı?
• Höyüğü ilk kim, hangi yıl tespit etti?
• Cinis Höyük'e özel bir tarih aralığı verilebilir mi?
• Höyüğe Aşkale'den hangi yoldan gidiliyor?