Kırmızı Medrese

Hakkında

Kırmızı Medrese, Cizre'nin tarihi merkezinde, şehir surlarının üzerinde yer alan bir medrese ve külliyedir. Adını cephelerindeki kırmızı tuğladan alır. Kaynaklarda el-Medresetü'l-hamrâ olarak da geçer (TDV İslâm Ansiklopedisi). Kürt divan şiirinin önde gelen adlarından Şeyh Ahmed el-Cezerî, yani Melayê Cizîrî'nin burada ders verdiği aktarılır (AA, 2023). Şairin türbesi de yapının içindedir (Kure Ansiklopedi).

Tarihçe

Cizre 1475'te Akkoyunlu yönetimine geçmişti. Cizre beyi Emîr II. Şeref 1508'de şehri yeniden ele geçirip yerel yönetimi kurduktan sonra medreseyi ve çevresindeki külliyeyi yaptırdı (TDV İslâm Ansiklopedisi). Bazı tanıtım kaynaklarında yapı 14. yüzyıla tarihlenir; ancak bani ve tarih bilgisi en güvenilir biçimde 16. yüzyıl başına işaret eder. Cizre Beyliği'nin 1847'de sona ermesinden sonra medrese bakımsız kaldı ve büyük bölümü yıkıldı (Kure Ansiklopedi).

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün yürüttüğü restorasyon tamamlanınca yapı 2023'te yeniden ziyarete açıldı. Cizre Belediyesi, sokak sağlıklaştırma projesiyle medreseyi Nuh Peygamber Türbesi'ne bağlayan bir güzergâh düzenledi (AA, 2023).

Mimari

Yapı kuzey-güney doğrultusunda, yaklaşık 38 x 28 m ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Ortada yaklaşık 15 x 19 m'lik açık bir avlu, çevresinde revaklar ve öğrenci hücreleri vardır. Tek katlı medresede doğu duvarında giriş eyvanı, batıda ana eyvan bulunur. Güney kanatta mescit, müderris odaları ve türbe yer alır. Mescidin beyaz taş mihrabı dikkat çeker. Batı kanadı üç yarım daire burçla desteklenir; bu da yapının surun bir parçası gibi çalıştığını gösterir. Alt cephelerde kesme ve moloz taş, üst kısımlarda kırmızı tuğla kullanılmıştır (Kure Ansiklopedi).

Restorasyon öncesinde kuzey ve kuzeydoğudaki revak ve hücreler temel seviyesine kadar yıkılmış durumdaydı; mescit ve türbe görece sağlam kalmıştı (Kure Ansiklopedi).

Neler görülür?

Avlu ve revaklar, eyvanlar, mescit ve sekizgen iç mekânlı türbe başlıca görülecek bölümlerdir. Türbe, Melayê Cizîrî'yi anmak için gelen ziyaretçilerin uğrak yeridir. Cizre, İbnü'l-Esîr kardeşler, mühendis İsmail Ebü'l-İz el-Cezerî ve Şeyh Ahmed el-Cezerî gibi âlimlerin yetiştiği bir ilim merkezi olarak anılır (Uludağ Üniversitesi, R. Adak); Kırmızı Medrese bu mirasın en bilinen yapısıdır.

Ziyaret

Medrese, Ulu Cami, Nuh Peygamber Türbesi ve Mem û Zin Türbesi ile aynı tarihi bölgede yer aldığından bu yapılar yürüyerek birlikte gezilebilir. Mescit bölümü ibadete açık olduğundan namaz vakitlerinde ziyaretçilerin özen göstermesi gerekir. Cizre 2015-2016'da uzun süreli sokağa çıkma yasaklarının ve çatışmaların yaşandığı bir ilçedir (Wikipedia); yolculuk öncesinde güncel durumu yerel kaynaklardan kontrol etmek yararlı olur.