Cizre Kalesi

Hakkında

Cizre Kalesi, Dicle Nehri kıyısında, Cizre'nin tarihi çekirdeğini çevreleyen kale ve surlardır. İç kale bölümü yerel olarak Birca Belek adıyla bilinir. Kale Suriye sınırına yakın bir konumdadır (Batman Üniversitesi, Kozbe vd., 2014). Ortaçağda şehir, Dicle'nin üç yandan çevirdiği ada benzeri konumu nedeniyle Cezîre-i İbn Ömer olarak anılırdı (TDV İslâm Ansiklopedisi; Kozbe vd., 2014).

Tarihçe

Şehrin kurulduğu yerde eski bir kale bulunduğu bilinir (TDV İslâm Ansiklopedisi). Halk arasında "Mem û Zin Zindanı" denilen at nalı planlı burç, en erken tahkimatla ilişkilendirilir ve Geç Roma dönemine tarihlenir. Kale-saray yerleşimi 12. yüzyılda biçimlenmeye başladı; Zengî dönemine ait sikkeler kalenin bu dönemde bir savunma merkezi olduğunu gösterir. Yapı büyük ölçüde son şeklini 16. yüzyıl başında Cizre Azizan Beyliği döneminde aldı ve Osmanlı döneminde de kullanıldı (Kure Ansiklopedi).

Kale uzun yıllar askeri kullanımda kaldı. İç kale 2010'a kadar sınır birlikleri tarafından kullanıldığı için daha önce kazı yapılamamıştır. Mayıs 2013'te Mardin Müzesi başkanlığında başlayan kazılarda büyük duvarlar, taş döşemeli zeminler ve Orta ve Geç İslam dönemlerine ait seramik ve sikkeler bulundu (Batman Üniversitesi, Kozbe vd., 2014).

Mimari

Kale dış kale ve iç kale olarak iki bölümden oluşur. Surlarda bazalt ve kalker kullanılmıştır; surlar üzerinde yarım daire ve dörtgen planlı burçlar vardır. Günümüze ulaşan yapılar arasında Hamidiye Kışlası, Aslanlı Kapı, Mem û Zin Zindanı, Seyfiye Camii ve Medresesi ile Belek Burcu sayılır (Kure Ansiklopedi).

Restorasyon ve güncel durum

Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, 2021'de İç Kale alanında bilim ve teknoloji, arkeoloji, kent ve etnografya müzelerinden oluşan bir müze kompleksi planlandığını açıkladı (İstiklal, 2021). Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün yürüttüğü kale restorasyonunun 2023 yazında tamamlanması öngörülüyordu (AA, 2023). Bakanlığın Türkiye Müzeleri sitesine göre İç Kale'deki Cizre Müzesi henüz ziyarete açılmamıştır; teknik inceleme, bakım-onarım ve güvenlik değerlendirmesi sürmektedir (turkishmuseums.com). Şubat 2025'te TBMM'ye verilen bir soru önergesinde, Birca Belek yapısının bir dernek tarafından tahliye edilmediği ileri sürülmüştür (TBMM, 2025).

Ziyaret

Surlar ve kale çevresi şehir içinden dışarıdan görülebilir; iç kale ve müze binalarına giriş, resmi açılış duyurusuna kadar mümkün olmayabilir. Kale sınır bölgesindedir ve Cizre 2015-2016'da uzun süreli sokağa çıkma yasaklarının ve çatışmaların yaşandığı bir ilçedir (Wikipedia). Ziyaret öncesinde erişim durumunu Cizre Kaymakamlığı veya Şırnak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden teyit etmek gerekir.