Cizre Ulu Camii

Hakkında

Cizre Ulu Camii, ilçenin Dağkapı Mahallesi'nde yer alan, şehrin en eski camisidir. TDV İslâm Ansiklopedisi, caminin bir kiliseden çevrildiğini ve Cezîre'nin yeniden imar edildiği dönemde ibadete açıldığını belirtir. Cami en çok, bugün müzelerde korunan ejder figürlü tunç kapı tokmaklarıyla bilinir (AA, 2023).

Tarihçe

Bugünkü yapının temeli Zengî dönemine uzanır. Yapının 1155'te inşa edildiği ve 13. yüzyıl başında Muizzeddin Mahmud döneminde yenilendiği kaydedilir (Wikipedia). Kitabelere göre temeller 1155-1156'da Cizre Zengî atabeyi Ebü'l-Kasım Mahmud Sencer Şah tarafından atılmış, minare de dört köşe planlı olarak bu dönemde yapılmıştır (Kure Ansiklopedi).

Cami sonraki yüzyıllarda birçok onarım geçirdi. 1945-1946'da yerel bir girişimle, 1971'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarıldı (Kure Ansiklopedi). Son kapsamlı restorasyon 2023'te tamamlandı ve cami Kırmızı Medrese ile birlikte yeniden ziyarete açıldı (AA, 2023).

Mimari

Harim, ortası delik değirmen taşlarına benzeyen taş dilimlerinin üst üste konmasıyla oluşturulan sütunlara oturur. Bu sütunlar kubbeleri taşıyacak şekilde demir köşebentlerle birbirine bağlanmıştır (Kure Ansiklopedi). Sade gövdeli kare minare, caminin uzaktan tanınan öğesidir. Minare, 1945-1946 ve 1971 onarımlarında da elden geçirilmiştir (Kure Ansiklopedi).

Cizre tarih boyunca iki büyük cami ve yaklaşık seksen mescidiyle bir ibadet merkezi olarak tanınmıştır (Uludağ Üniversitesi, R. Adak). Ulu Cami bu yapıların en eskisi ve en büyüğüdür.

Kapı tokmakları

Caminin ahşap kapısındaki tunç tokmaklar 13. yüzyıla tarihlenir ve Cizreli mühendis İsmail Ebü'l-İz el-Cezerî'ye atfedilir. Tokmaklarda kanatlı, sivri kulaklı iki ejder ile ortada stilize bir aslan başı yer alır; ejderlerin gövdeleri pullarla kaplıdır (Kure Ansiklopedi).

Özgün tokmaklardan biri İstanbul'daki Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde sergilenir. Diğeri 1969'da çalınmış ve bugün Kopenhag'daki David Koleksiyonu'nda bulunmaktadır. Gümüş ve bakır işlemeli büyük demir kapı ise Topkapı Sarayı Müzesi'nde korunur (Kure Ansiklopedi). Bu nedenle camide bugün görülen tokmaklar özgün parçalar değildir. Tokmakların atfedildiği el-Cezerî, mekanik düzenekler üzerine yazdığı eserle tanınan ve Cizre medreselerinde yetişen bir âlimdir (Uludağ Üniversitesi, R. Adak).

Ziyaret

Cami ibadete açıktır; ziyaretlerde namaz vakitlerine ve kıyafet kurallarına dikkat edilmelidir. Kırmızı Medrese, Nuh Peygamber Türbesi ve Mem û Zin Türbesi aynı tarihi bölgededir; dört yapı aynı gün yürüyerek görülebilir. Özgün tokmakları görmek isteyenler İstanbul'daki Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ni de ziyaret edebilir. Cizre 2015-2016'da uzun süreli sokağa çıkma yasaklarının ve çatışmaların yaşandığı bir ilçedir (Wikipedia); yolculuk öncesinde güncel durumu kontrol edin.