Gümrük Hanı

Hakkında

Gümrük Hanı, Şanlıurfa'nın tarihi çarşı bölgesinde yer alan Osmanlı dönemi bir handır. Kentin en eski hanı olarak bilinir (Kure Ansiklopedisi). Güneyinde bedesten, batısında Sipahi Pazarı, kuzeyinde Arasa Hamamı, doğusunda İsotçu Pazarı Caddesi bulunur (Kure Ansiklopedisi). TDV İslâm Ansiklopedisi, kentin geleneksel merkezinin Gümrük Hanı çevresinde toplandığını belirtir.

Evliya Çelebi yapıyı "Yetmiş Hanı" olarak anar. İki renkli kesme taş kullanıldığı için "Alaca Han" adıyla da bilinir (Kure Ansiklopedisi; Urfanatik, 2025).

Tarihçe

Han, Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Hicri 970 yılında (Miladi 1562-1563) yapıldı (Urfanatik, 2025; Kure Ansiklopedisi). Kure Ansiklopedisi, banisinin Urfa sancakbeyi Halhallı Behram Paşa olduğunu belirtir.

Han, tarihte Şam, Bağdat ve Halep'ten gelen tüccarların konakladığı bir yerdi (Kure Ansiklopedisi). 1970'teki onarımda düz toprak damın yerine kırma sac çatı yapıldı ve bacalar eklendi. 2001'de ŞURKAV ve Rızvaniye Vakfı'nın katkılarıyla aslına uygun biçimde restore edildi (Kure Ansiklopedisi).

Mimari

Yapı kesme taştandır ve tek avlu çevresinde düzenlenmiştir. Kure Ansiklopedisi planı kare, kısmen üç katlı olarak tanımlar; bazı kaynaklar dikdörtgen plandan söz eder (Urfanatik, 2025). Dış giriş kapısı yuvarlak kemerli, avluya açılan eyvan sivri kemerlidir. Hanın iç bedestene ve açık çarşıya açılan iki büyük kapısı vardır (Urfanatik, 2025).

Alt ve üst katlar revaklıdır. Üst katta tonozlu revaklar yuvarlak kemerli sütunlarla birbirine bağlanır; revakların ardında odalar sıralanır ve revak araları taş korkuluklarla kapatılmıştır. Giriş eyvanının üstündeki bölüm geçmişte mescit olarak kullanıldı (Urfanatik, 2025; Kure Ansiklopedisi).

Avlunun zemini bazalt taşla kaplıdır. Güneybatıdan kuzeydoğuya uzanan taş bir kanalda Halilürrahman suyu akar (Kure Ansiklopedisi).

Hanın konumu, Urfa'nın tarihi ticaret ağındaki yerini yansıtır. Bedesten ve çevresindeki çarşılarla birlikte kentin geleneksel alışveriş merkezini oluşturan yapı, kervan ticaretinin sona ermesinden sonra da işlevini yitirmedi ve çarşı esnafının kullandığı bir yer olarak kaldı (Kure Ansiklopedisi; TDV İslâm Ansiklopedisi). Avlunun ortasından geçen su kanalı, kentin su düzeniyle hanın bağlantısını gösteren bir ayrıntıdır.

Ziyaret

Han bugün de çarşının bir parçası olarak kullanılır. Alt avluda tespih dükkânları ve çayhaneler, üst katta terzi atölyeleri vardır. Çayhanelerde menengiç kahvesi servis edilir (Kure Ansiklopedisi). Han ticari bir yapı olduğundan ayrı bir giriş ücreti bildirilmemektedir; açık olduğu saatler dükkânların çalışma düzenine bağlıdır. Kapalı Çarşı, bedesten ve Balıklıgöl ile birlikte yürüyerek gezilebilir. Kaynaklarda 2023 depremlerinde hana ilişkin bir hasar bildirilmiyor. Esnafın çalıştığı bir yer olduğu için fotoğraf çekerken dükkân sahiplerinden izin istemek uygun olur.