Hattat · 1642 – 1698 · 1642 – 1698
Hâfız Osman
Hâfız Osman, 1642’de İstanbul’da doğan; nesih ve sülüste kendi üslubunu kuran, hilyeyi levha düzenine sokan ve iki padişaha hat öğreten hattattır.
Hayatı
Hâfız Osman, M. Uğur Derman’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre 1052 (1642) yılında İstanbul’da doğmuş hattattır. Gülnihal Küpeli’nin 2019’da yayımlanan makalesi de aynı yılı ve İstanbul’u verir. İki kaynak da babasının Haseki Sultan Camii müezzini olduğunu yazar, ancak doğduğu semti belirtmez; bu nedenle kayıt ilçeye değil ile bağlanmıştır.
Hâfız Osman kimdir?
Derman’a göre Hâfız Osman, Şeyh Hamdullah’tan sonra nesih ve sülüs yazıda yeni bir üslup kuran ve bu üslubu zamanla Şeyh Hamdullah’ınkinin yerine geçiren hattattır. Küpeli, onun Şeyh Hamdullah’tan sonra “İkinci Şeyh” diye anıldığını aktarır. Aynı makale, kendi adıyla anılan hilye düzeninin 17. yüzyılda standart bir biçim kazandığını belirtir.
Hocaları ve icazet
Derman’a göre ilk hocası Derviş Ali’dir. Hocasının yaşlılığı nedeniyle Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî’ye yönlendirildiği rivayet edilir; Hâfız Osman derslere Eyüp’e kadar yürüyerek gitmiş ve 18 yaşında icazet almıştır. Ardından Şeyh Hamdullah üslubunu öğrenmek için Nefeszâde Seyyid İsmâil Efendi’nin öğrencisi olmuş, işe yeniden elifbâ meşkiyle başlamıştır. Derman, saraydaki Şeyh Hamdullah mushafını taklit ederek melekesini geliştirdiğini ve kendi üslubunu 1679’dan itibaren bulduğunu yazar. Küpeli de aynı üç hocayı sayar.
Saray hocalığı
Derman’a göre 1695’te II. Mustafa’ya hüsn-i hat muallimi olarak tayin edildi; III. Ahmed’e de şehzadeliği sırasında hat dersi verdi. Küpeli de iki padişaha hat hocalığı yaptığını belirtir.
Mushaflar ve hilye
Derman, 1659’dan ölümüne kadar yirmi beş mushaf yazdığını kaydeder. 1097 (1686) tarihli mushafı, 1881’de II. Abdülhamid’in emriyle basılmıştır. Aynı madde, hilye-i saâdeti levha düzenine soktuğunu ve Türkçe meâlli ilk hilyeyi tertip ettiğini yazar; Delâilü’l-hayrât metnini de kitap hâlinde yazmıştır. Küpeli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki GY.1430 numaralı hilyeyi bu düzenin örneği olarak inceler. M. F. Çalışır ile E. Kurumehmet’in 2025 tarihli çalışması ise Üsküdar’da ona atfedilen iki kitabeyi ele alır: Doğancılar’daki Şehit (Sarı) Süleyman Paşa Camii’nin çeşme kitabesi ve Karacaahmet Tunusbağı’ndaki bir mezar taşı.
Ölümü ve öğrencileri
Derman’a göre Sünbüliyye şeyhi Seyyid Alâeddin Efendi’ye intisap etti. 29 Cemâziyelevvel 1110 (3 Aralık 1698) tarihinde Kocamustafapaşa’daki evinde öldü ve Sünbül Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü. Madde, elliye yakın öğrencisinin tespit edildiğini yazar; Rodosîzâde Abdullah, Yûsuf Rûmî, Yedikuleli Seyyid Abdullah ve Hasan Üsküdârî bunlar arasındadır. Derman’a göre hat silsilesi bu öğrenciler aracılığıyla iki kol hâlinde günümüze ulaşmıştır.
Kaynaklar arasındaki farklar
- İcazet yaşı: Derman 18, Küpeli on yedi yaşında icazet aldığını yazar.
- Suyolcuzâde’ye geçiş: Derman, Derviş Ali’nin onu Suyolcuzâde’ye yönlendirmesini bir rivayet olarak aktarır; Küpeli hocaları yalnızca sıralar.
- Kitabeler: Çalışır ve Kurumehmet, Üsküdar’daki iki kitabeyi ona “atfedilen” eserler olarak inceler; bu atfın kesinliği çalışmanın konusudur.
Bilmediklerimiz
- İstanbul’un hangi semtinde doğdu?
- Yazdığı yirmi beş mushafın kaçı bugün bilinen koleksiyonlarda duruyor?
- Üsküdar’daki iki kitabenin ona aidiyeti belgeyle kesinleşebilir mi?
- İlk hilye levhasını hangi yıl tertip etti?
Hâfız Osman Hakkında Sık Sorulanlar
Hâfız Osman kimdir?
Şeyh Hamdullah’tan sonra nesih ve sülüste yeni bir üslup kuran, II. Mustafa ile III. Ahmed’e hat hocalığı yapan 17. yüzyıl hattatıdır.
Hâfız Osman nerede doğdu?
TDV İslâm Ansiklopedisi ve Gülnihal Küpeli’nin 2019 tarihli makalesine göre 1642’de İstanbul’da doğdu; doğduğu semt kaynaklarda geçmez.
Hâfız Osman’ın hilye ile ilişkisi nedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hilye-i saâdeti levha düzenine soktu ve Türkçe meâlli ilk hilyeyi tertip etti; bu düzen sonraki hattatlarca sürdürüldü.
Hâfız Osman ne zaman öldü ve nereye gömüldü?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 3 Aralık 1698’de Kocamustafapaşa’daki evinde öldü ve Sünbül Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü.
İstanbul'un Değerleri
Tümünü gör- Ahmet Hamdi Tanpınar Yazar ve edebiyat tarihçisi · 1901 – 1962 1901–1962
- Behçet Necatigil Şair, çevirmen · 1916 – 1979 · Fatih 1916–1979
- Feza Gürsey Kuramsal fizikçi · 1921 – 1992 · Beykoz 1921–1992
- Hacı Ârif Bey Bestekâr ve hânende · 1831 – 1885 · Eyüpsultan 1831–1885
- Haldun Taner Öykü ve oyun yazarı · 1915 – 1986 · Üsküdar / Beylerbeyi 1915–1986
- Halil İnalcık Tarihçi · 1916 – 2016 1916–2016
- Hulusi Behçet Dermatolog, bilim insanı · 1889 – 1948 1889–1948
- Itrî Bestekâr · ö. 1711
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.