Bestekâr ve hânende · 1831 – 1885 · 1831 – 1885
Hacı Ârif Bey
Hacı Ârif Bey, 1831’de İstanbul Eyüp’te doğan; bini aşkın şarkısıyla 19. yüzyıl şarkı formunun önde gelen bestekârı ve hânendesidir.
Hayatı
Hacı Ârif Bey, Bekir Sıtkı Sezgin’in TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre 1831 yılı sonlarında İstanbul’da Eyüp’te doğmuş bestekâr ve hânendedir. Nermin Ünsal’ın 1992’de İstanbul Teknik Üniversitesi’nde hazırladığı doktora tezi de doğum yerini Eyüp olarak verir. Eyüp bugün Eyüpsultan ilçesinin sınırları içinde kaldığı için kayıt bu ilçeye bağlanmıştır.
Hacı Ârif Bey kimdir?
Sezgin, onu Hamâmîzâde İsmâil Dede Efendi’den sonra 19. yüzyılın en büyük bestekârı ve şarkı formunun önde gelen adı olarak tanıtır; şarkıda yeni bir üslubun, klasik çizgiyi romantik bir tavırla birleştiren bir okulun kurucusu sayar. Ünsal’ın tezi ise daha temkinlidir: küçük, hareketli ve süslü ezgilerden oluşan bu üslubun yaratıcısı değil, en etkili temsilcisi olduğunu savunur.
Eyüp’ten saraya
Sezgin’e göre babası saray kâtiplerindendi. Sıbyan mektebinde okurken güzel sesiyle dikkat çekti; Şâhinbeyzâde Mehmed Bey, Hâfız Mehmed Zekâî Efendi ve Dede Efendi’den meşk etti. 1844’te Muzıka-yı Hümâyun’a kaydedildi, Bâb-ı Seraskerî’de kâtip olarak çalıştı ve hânendeliğindeki üslubu borçlu olduğu Hâşim Bey’in yanında yetişti. Ünsal’ın tezi, Zekâî Efendi ile Eyyûbî Mehmed Efendi’den sonra Dede Efendi’den yaklaşık iki yıl ders aldığını ve 19 yaşında Sultan Abdülmecid’in dikkatini çekerek saray hizmetine girdiğini yazar.
Saraydaki görevleri
Sezgin’e göre Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde sarayda musiki hocalığı yaptı; bu dönemde iki kez saraydan ayrılıp yeniden göreve alındı. Saray dışında Şûrâ-yı Devlet’te ve Beykoz’da mal müdürlüğünde çalıştı. II. Abdülhamid döneminde yeniden Muzıka-yı Hümâyun’a alındı ve aynı madde, daha sonra miralay rütbesine yükseltildiğini kaydeder.
Şarkı, makam ve usul
Sezgin’e göre binden fazla şarkı ve yüzü aşkın ilâhi besteledi; ancak bunların yaklaşık üçte ikisi notaya alınmadığı için kayboldu. Aynı maddeye göre kürdîlihicazkâr makamını terkip etti ve müsemmen usulünü düzenledi; bu iki katkı onu musiki nazariyatında da söz sahibi yapar. Ellinin üzerinde makamdan derlediği güfteleri Mecmûa-i Ârifî adlı mecmuada topladı. Sezgin, saz çalmadığını ve nota bilmediğini de belirtir; eserleri öğrencilerinin hafızası ve sonradan yapılan notalarla yaşadı. Şevki Bey, Kanûnî Mehmed Bey, Santûrî Edhem Efendi ve Lemi Atlı, maddede anılan öğrencileri arasındadır.
Ünsal’ın tezi, şarkı formunun Dede Efendi ile zirveye ulaştığını, Hacı Ârif’in ise büyük yeteneğini neredeyse yalnızca bu formda gösterdiğini söyler. Tez, onun şarkıya yönelişinin sonraki kuşakları da etkileyerek musikiyi dar bir alana sıkıştırdığını ileri sürer; buna karşın kürdî ve hicazkâr çevresindeki çalışmaları nedeniyle adının uzun süre yaşatılmaya değer olduğunu kabul eder.
Ölümü
Sezgin’e göre 28 Haziran 1885’te Muzıka-yı Hümâyun’daki odasında öldü ve Beşiktaş’taki Yahyâ Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü.
Kaynaklar arasındaki farklar
- Ölüm yeri: Sezgin, Muzıka-yı Hümâyun’daki odasında öldüğünü yazar; aynı madde, Rauf Yektâ’nın ölüm yerini Kuruçeşme olarak verdiğini aktarır.
- Hocaları: Sezgin, Şâhinbeyzâde Mehmed Bey, Zekâî Efendi, Dede Efendi ve Hâşim Bey’i sayar; Ünsal’ın tezi Eyyûbî Mehmed Efendi’yi de anar.
- Üslubun kaynağı: Sezgin onu yeni bir şarkı okulunun kurucusu sayar; Ünsal bu üslubun yaratıcısı olmadığını, etkili temsilcisi olduğunu savunur.
Bilmediklerimiz
- Eyüp’ün hangi mahallesinde doğdu?
- Kaybolan yaklaşık üçte iki eserin adları hangi mecmualarda duruyor?
- Mecmûa-i Ârifî’deki güftelerden kaçının bestesi ona aittir?
- Ölüm yeri Muzıka-yı Hümâyun mu, Kuruçeşme mi?
Hacı Ârif Bey Hakkında Sık Sorulanlar
Hacı Ârif Bey kimdir?
19. yüzyılda yaşamış, şarkı formunun önde gelen bestekârı ve hânendesidir; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kürdîlihicazkâr makamını terkip etmiştir.
Hacı Ârif Bey nerede doğdu?
TDV İslâm Ansiklopedisi ve Nermin Ünsal’ın 1992 tarihli doktora tezine göre İstanbul’da Eyüp’te doğdu; burası bugün Eyüpsultan ilçesindedir.
Hacı Ârif Bey kaç eser besteledi?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre binden fazla şarkı ve yüzü aşkın ilâhi besteledi; bunların yaklaşık üçte ikisi notaya alınmadığı için kayboldu.
Hacı Ârif Bey ne zaman öldü ve nereye gömüldü?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 28 Haziran 1885’te öldü ve Beşiktaş’taki Yahyâ Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü.
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.