Kilise ve Manastır
Varzahan (Uğrak) Kiliseleri
Bayburt / Merkez
Son güncelleme: 3 Ekim 2026
Saha ziyareti yapılmadı; bilgiler kaynaklardan derlendi
Bayburt'un 10 km kuzeybatısında Uğrak köyünde, araştırmacıların belgelediği Varzahan kiliseler topluluğunun yeri. Yapılar büyük ölçüde ortadan kalktı.
Hakkında
Varzahan kiliseleri, Bayburt’un yaklaşık 10 kilometre kuzeybatısındaki Uğrak köyünde bulunan ve ortaçağ kilise mimarisi üzerine yazılmış pek çok kaynağa giren bir yapı topluluğuydu. “Yapı topluluğuydu” diyoruz, çünkü kiliseler bugün ayakta değil. Gitmeden bilmen gereken tek şey bu: burada gezilecek bir anıt yok, bir kaybın kaydı var.
Neden gitmeli
Bu sayfa bir gezi tavsiyesinden çok bir kayıt. Uğrak’taki yapılar, 19. yüzyıl ortasından 20. yüzyıl başına kadar bölgeden geçen gezginlerin ve mimarlık tarihçilerinin durduğu yerlerden biriydi. Arkeolog A. H. Layard 1849’da Trabzon’dan Musul’a giderken yapıları gördü ve anlattı; ardından H. F. Tozer, H. F. B. Lynch, W. Bachmann ve J. Strzygowski gibi araştırmacılar kiliseleri inceledi. Bachmann’ın 1913’te yayımladığı fotoğraflar uzun süre yapıların bilinen başlıca görsel belgesi olarak kaldı.
Bachmann’ın tanımına göre birbirine yakın iki kilise ayaktaydı: haç biçimli planı olan kubbeli bir kilise ve sekizgen planlı bir kilise. Kısa bir mesafede ise çok harap bir üçüncü yapı duruyordu. Haç planlı kilisenin duvarları kör kemerlerle hareketlendirilmişti; kubbe kasnağı dıştan sekiz yüzlüydü ve her yüzünde bir pencere açılıyordu. Batı cephesine bir giriş yapısı eklenmişti. 2020’de yayımlanan bir akademik çalışma, yeni bulunan arşiv fotoğraflarından yola çıkarak haç planlı kilisenin planını yeniden kurguladı ve sekizgen yapının yanındaki küçük kilisenin bir kapı kilisesi olduğunu ortaya koydu.
Gitmek isteyen için değer şurada: bir yapının nerede durduğunu bilmek, ona dair okuduklarını bir yere oturtmanı sağlar. Beklentini buna göre ayarla.
Kritik bilgi: Bugün yerinde ne var?
Kaynakların ortak noktası, yapıların 20. yüzyılın ilk yarısında ortadan kalktığı. İngilizce kaynaklar yok oluşu 1920’ler ile 1950’lerin ortası arasına yerleştiriyor. 1966’da bölgeye gelen bir Alman gezi grubunun notlarına göre, köyün dışında ekili arazinin ortasındaki iki alçak tepecikte yalnızca tek bir sütun kaidesi kalmıştı; köydeki bir evin ise kilise apsisini duvarına kattığı gözlemlenmişti.
1966’dan bugüne alanın durumu hakkında güncel ve güvenilir bir kaynak bulamadık. Sütun kaidesinin ya da ev duvarındaki apsis kalıntısının bugün yerinde olup olmadığı doğrulanmadı. Bazı çevrimiçi rehberlerde ana yoldan tabelalarla ulaşılabilen “üç kilise yapısı” anlatılıyor; bu anlatım tarihsel kayıtlarla çelişiyor ve dayanağı olan bir kaynak göremedik.
Tarihleme de tartışmalı: bir kaynak yapı topluluğunu 12. yüzyıla, bir diğeri 10. ve 11. yüzyılların dönümüne tarihliyor. Sekizgen kilisenin kasnağının ve duvarlarının bir bölümünün 1828 Osmanlı–Rus Savaşı sırasında yıkıldığı tek bir kaynakta geçiyor, doğrulanmadı.
Nasıl gidilir
Uğrak köyü Bayburt merkezin yaklaşık 10 kilometre kuzeybatısında. Köye giden yolun kaplaması ve kilometre dağılımı doğrulanmadı. Tarihsel anlatımlara göre yapı alanı köyün dışında, ekili tarlaların arasındaydı; yani büyük olasılıkla özel mülk içinde olacaksın. Tarlaya girmeden önce köyde sor.
Ne zaman gidilmeli
Haziran–Ekim arası, tercihen eylül ve ekim. Tarla arasındaki bir alanı arayacağın için harman sonrası dönem ekinlere zarar verme riskini ortadan kaldırır. Kışın kar örtüsü zemindeki olası izleri tamamen gizler.
Ne kadar zaman ayırmalı
Köyde yolu sorup alanı bulmak dahil 30–45 dakika. Tek başına ayrı bir yolculuğa değmez; şehir merkezine yakın olduğu için Bayburt Kalesi ya da Korgan Köprüsü ziyaretiyle aynı güne koy.
Pratik sorular
- Çocuklarla uygun mu? Bir güvenlik riski yok, ama görülecek somut bir yapı da yok; çocuklar için ilgi çekici olmayabilir.
- Kamp yapılır mı? Alan ekili arazi içinde ve özel mülk olabilir; kamp önermiyoruz.
- Karavanla gidilir mi? Köy yolunun durumu doğrulanmadı.
- Erişilebilirlik: Düzenlenmiş bir alan yok; zemin tarla.
- Giriş ücreti: Resmî bir ziyaret alanı olmadığı için bir ücret uygulaması beklenmiyor, ancak bilgi yok. Doğrulanmadı.
- Rakım 1556 m
- Öne çıkan 19. ve 20. yüzyıl gezginleri ile mimarlık tarihçilerinin belgelediği, bugün ayakta olmayan kilise topluluğunun yeri
- Kategori Kilise ve Manastır
Galeri
1 fotoğrafHarita
Varzahan (Uğrak) Kiliseleri
Kaynaklar
- Bayburt Belediyesi Şehir Rehberi (Layard ve sonraki araştırmacılar) Belediye Yayını
- VirtualANI The churches at Varzahan (Bachmann 1913 ve 1966 gezi notlarına dayanarak)
- Architecture at the Crossroads of Cultures: The Church Complex in Varzahan near Bayburt in the Light of New Finds (2020)
- Wikipedia (EN) Varzahan Monastery (12. yüzyıl tarihlemesi ve yıkım aralığı) Ansiklopedi
- Collectif 2015 Le Couvent Rouge de Varzahan (X–XI. yüzyıl tarihlemesi ve 1828 hasarı
- tek kaynak)
- W. Bachmann Kirchen und Moscheen in Armenien und Kurdistan, Leipzig 1913
- J. Strzygowski Die Baukunst der Armenier und Europa, Viyana 1918
Katkıda Bulun
-
Fotoğraf Paylaş
Varzahan (Uğrak) Kiliseleri'nden fotoğraflarınızı paylaşın, bu yerin tanıtımına katkıda bulunun.
Fotoğraf yükle -
Bilgi Ekle
Ziyaret deneyiminiz, tarihçe bilgisi veya diğer detayları paylaşın.
Bilgi ekle -
Hata Düzelt
Yanlış veya eksik olduğunu düşündüğünüz bilgileri bize bildirin.
Hata bildir -
Kaynak Öner
Bu yerle ilgili güvenilir kaynakları (kitap, makale, web sitesi vb.) paylaşın.
Kaynak ekle
Gelen Katkılar
-
Daha fazla katkı bekliyoruz
Siz de deneyimlerinizi paylaşarak Varzahan (Uğrak) Kiliseleri hakkındaki bilgilerin zenginleşmesine yardımcı olun.
Katkıda bulunun
Varzahan (Uğrak) Kiliseleri Hakkında Sık Sorulanlar
Varzahan kiliseleri hâlâ ayakta mı?
Hayır. Kaynaklar yapıların 20. yüzyılın ilk yarısında ortadan kalktığını gösteriyor. 1966’da yalnızca bir sütun kaidesi ve bir ev duvarındaki apsis kalıntısı kayda geçmiş; bugünkü durumu doğrulanmadı.
Kaç kilise vardı?
Bachmann’ın 1913 yayınına göre birbirine yakın iki kilise (haç planlı kubbeli kilise ve sekizgen planlı kilise) ile kısa mesafede çok harap bir üçüncü yapı. 2020 tarihli çalışma, sekizgenin yanındaki küçük yapıyı bir kapı kilisesi olarak tanımlıyor.
Yapıları kim inşa etti?
Kiliseler, mimarlık tarihi literatüründe ortaçağ Ermeni kilise mimarisinin bölgedeki örnekleri arasında yer alıyor. Aynı literatür, yapılarda Bizans ve Gürcü mimarisiyle kurulan benzerlikleri de tartışıyor.
Eski fotoğraflarını nerede görebilirim?
En bilinen fotoğraflar W. Bachmann’ın 1913’te Leipzig’de yayımlanan Kirchen und Moscheen in Armenien und Kurdistan adlı kitabında. 2020 tarihli akademik çalışma ise N. Okunev seferinin arşiv fotoğraflarını kullanıyor.
Uğrak köyünde başka tarihî yapı var mı?
Kaynaklarda köydeki diğer yapılara dair bilgi bulamadık. Doğrulanmadı.
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.