İdrîs-i Bitlisî

İdrîs-i Bitlisî kimdir?

İdrîs-i Bitlisî, XV. yüzyılın ortalarında Bitlis'te doğmuş, 1520'de İstanbul'da vefat etmiş münşî, tarihçi ve devlet adamıdır. Önce Akkoyunlu, ardından Osmanlı sarayında görev yapmıştır. Farsça yazdığı Osmanlı tarihi *Heşt Bihişt* ile ve Yavuz Sultan Selim döneminde Doğu Anadolu'daki yerel beylerin Osmanlı yönetimine katılmasındaki aracılığıyla tanınır. Bu nedenle hem Bitlis tarihi hem de Osmanlı tarih yazıcılığı açısından önemli bir isim kabul edilir.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi, Bitlis'te doğduğunu ve doğum tarihinin XV. yüzyılın ortaları olarak tahmin edildiğini kaydeder. Babası, Akkoyunlu sarayında münşîlik yapmış Nurbahşiyye mensubu mutasavvıf Hüsâmeddîn-i Bitlisî'dir. Oğlu Ebülfazl Mehmed Efendi ise Kanûnî döneminde başdefterdarlığa yükselmiştir.

Eğitimi

İlk eğitimini babasından aldı; ardından Diyarbekir ve Tebriz'de aklî ve dinî ilimleri okudu.

Akkoyunlu sarayında

Uzun Hasan'ın sarayında münşî olarak çalıştı; Yakub Bey döneminde de bu görevi sürdürdü ve hükümdar ailesinin çocuklarına lalalık yaptı. Bu dönemde Abdurrahman-ı Câmî gibi âlimlerle tanıştı.

Osmanlı hizmetinde

Akkoyunlu Devleti'nin Safevîler tarafından yıkılmasından sonra Şah İsmâil'in davetini kabul etmeyerek 1501'de Osmanlı ülkesine geçti. II. Bayezid'in emriyle yazdığı *Heşt Bihişt*'i yaklaşık otuz ayda tamamlayarak 1506'da sundu. 1511'de hacca gitti; Kahire'de Memlük Sultanı Kansu Gavri ile görüştü ve Mekke'de bir yıl kaldı.

Yavuz Sultan Selim'in İran seferine ve 1514 Çaldıran Savaşı'na katıldı. Savaştan sonra bölgedeki aşiret ve yerel beylerle görüşerek Urmiye, İmâdiye, Cizre, Bitlis ve Siirt gibi yerlerin savaş yapılmadan Osmanlı idaresine girmesinde etkili oldu. Mısır seferi sırasında da Halep'ten sonra bazı şehirlerin Osmanlı idaresine geçmesinde görev aldı.

Eserleri

• *Heşt Bihişt* (Farsça; Osmanlı tarihi)
• *Selîmnâme*
• *Ḳānûn-ı Şâhenşâhî* (devlet idaresine dair)
• *Mirʾâtü'l-cemâl*, *Mirʾâtü'l-uşşâk*, *Ḥaḳḳu'l-mübîn*
• *Risâle-i Bahâriyye*, *Risâle-i Hazâniyye*
• Arapça risaleler ve şerhler; Türkçe *Mecmûatü'l-münşeât*

Bitlis için önemi

Bitlis doğumlu olması ve 1514 sonrasında Bitlis'in de aralarında bulunduğu Doğu Anadolu yerleşimlerinin Osmanlı yönetimine katılmasındaki rolü nedeniyle şehrin tarihinde öne çıkan isimlerden biridir.

Son yılları ve ölümü

926 (1520) yılı sonlarında altmış beş-yetmiş yaşlarında vefat etti. Mezarı İstanbul Eyüp'te, eşi Zeynep Hatun'un yaptırdığı mescidin yakınındadır.