Bettânî

Bettânî kimdir?

Ebû Abdillâh Muhammed b. Câbir b. Sinân er-Rakkī el-Harrânî, kısaca Bettânî, 9. ve 10. yüzyılda yaşamış astronom ve matematikçidir. Harran yöresinde doğmuş, gözlemlerini Fırat kıyısındaki Rakka'da yapmıştır. Hesapladığı astronomi değerleri ve trigonometriye katkıları Latince çeviriler yoluyla Avrupa'ya ulaşmış; orada Albategnius adıyla tanınmıştır.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi, Bettânî'nin büyük bir ihtimalle Harran yakınlarındaki Bettan'da doğduğunu belirtir. Doğum yılı da kesin değildir: ilk gözlemini yaptığı 264 (877) yılında yirmi yaşında olduğu varsayılırsa 244 (858) civarında doğmuş olmalıdır. Sâbiî bir aileden geldiği bilinir. Harranlı ünlü astronomi aleti ustası Câbir b. Sinân'ın oğlu olması mümkün görülür. Bettan bugünkü Harran yöresinde aranmakla birlikte yerinin kesin tespiti yapılamamıştır.

Çalışmaları

Hayatının en verimli dönemini Rakka'da geçirdi ve burada yaptığı gözlemlerle tanındı. Başlıca katkıları şunlardır:

• Güneş yılının uzunluğunu 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesapladı.
• Ekinoksların gerilemesi (presesyon) için yeni bir değer belirledi ve ekliptik eğikliğini ölçtü.
• Batlamyus'un bazı hesaplarını düzeltti.
• Küresel trigonometride kosinüs teoremine karşılık gelen bağıntıyı kullandı.

Eserleri

En önemli eseri, 57 bölümden oluşan astronomi tabloları kitabı Kitâbü'z-Zîctir; ez-Zîcü's-Sâbi adıyla da bilinir. Ekliptik eğikliği ve küresel trigonometri üzerine başka çalışmaları da vardır.

Avrupa'ya etkisi

Zîc'i 12. yüzyılda Latinceye çevrildi. TDV maddesine göre Kopernik, Tycho Brahe, Kepler ve Galileo gibi bilginler onun değerlerinden yararlandı.

Şanlıurfa için önemi

Bettânî, Sâbit b. Kurre ile birlikte Harran'ın Sâbiî bilim geleneğinin en tanınmış temsilcilerindendir. Harran'ın ortaçağda bilim merkezi olarak anılmasında payı büyüktür.

Son yılları

317 (929) yılında Kasrü'l-Cis'te öldü. TDV maddesi bu yerin bazı kaynaklarda geçtiği gibi Hadr değil, Cis olması gerektiğini belirtir.

Kaynaklar arasındaki farklar

Doğum yeri ve yılı kesin değildir; TDV doğum yeri için "büyük ihtimalle" ifadesini kullanır, doğum yılını da tahmine dayandırır. Ölüm yeri için de kaynaklarda farklı okumalar vardır.