Birecik Kalesi

Hakkında

Birecik Kalesi, Şanlıurfa'nın Birecik ilçe merkezinde, Saha Mahallesi'nde, Fırat'ın doğu kıyısındaki doğal kayalık bir tepe üzerinde yer alır. Tepe beyaz kireç taşından oluştuğu için kale Beyaz Kale (Kal'etü'l-Beyza) adıyla da anılır. Alan 1. derece sit alanıdır (Şanlıurfa Kültür Atlası).

Tarihçe

Yerin tarih öncesi dönemde iskân edilmiş olabileceği düşünülür; ancak arkeolojik kazı yapılmadığı için bu kesinleşmemiştir. Birecik, Hitit döneminde Birthe adıyla anılmış, 637'de İslam topraklarına katılmıştır (Küre Ansiklopedi). Kaleyle ilgili bilinen en eski yazılı kayıtlar Asur kaynaklarındadır ve yer adının bu kaynaklarda "Kar-Sulmanu-asarid" olarak okunduğu belirtilir (Şanlıurfa Kültür Atlası).

Kale; Romalılar, Haçlı Urfa Kontluğu dönemindeki Franklar ve en kapsamlı biçimde Memlükler tarafından onarılmıştır. Son şeklini 13. yüzyılda almış, uzun süre Memlüklerin Halep valiliğine bağlı kalmıştır (Şanlıurfa Kültür Atlası). Memlükler kaleyi 1277-78 ve 1300-01 yıllarında onarmış, Birecik bu dönemde bölgenin önemli garnizonlarından biri olmuştur. 1401'de Timur'un askerleri kasabayı ve kaleyi yağmalamıştır (Wikipedia). Birecik 1517'de Osmanlı topraklarına katıldıktan sonra kalenin stratejik önemi azalmış ve yapı zamanla harap olmuştur (Castles.nl).

Mimari

Kalenin büyük olasılıkla üç katlı olduğu düşünülür. Güney uçta, kesme taştan iki cephe duvarı ayakta kalmıştır; bunlar yaklaşık 15 m genişlikte, batıda 25 m uzunlukta ve 20 m yüksekliktedir. Doğu tarafında yaklaşık 12 m uzunluğunda moloz taş bir duvar ve kısmen görülebilen iç mekânlar bulunur. Giriş batı cephesindedir; Fırat kıyısından, kaya yamacına oyulmuş bir dehliz ile ulaşılır (Şanlıurfa Kültür Atlası).

Eski tariflerde dört kapıdan ve yüksekliği 30-40 m'ye ulaşan 12 burçlu surlardan söz edilir (Küre Ansiklopedi). Bunların neredeyse tamamı bugün yok olmuştur. Ayakta kalan en belirgin bölüm, 20. yüzyıl başında sağlamlaştırılan köşe burcu Alaburç'tur (Castles.nl). Yapı taşları kentin kuzeybatısındaki Kalazan Dağı'ndan çıkarılan kireç taşıdır; tepenin killi kireç taşı yapısı nedeniyle erozyon bazı bölümlerde kaya düşmelerine yol açmıştır (Wikipedia).

Ziyaret

Kale ilçe merkezinde olduğu için Fırat kıyısından ve köprüden rahatça görülebilir. Bir kaynağa göre iç kaleye eskiden tepenin batısındaki bir yürüyüş yoluyla çıkılıyordu; bu yol yakın zamanda meydana gelen bir heyelanla yıkılmış ve kale erişilemez hâle gelmiştir (Castles.nl). Aynı kaynak, 2023 Kahramanmaraş depremlerinin kaleye ek zarar vermiş olabileceğini ancak bunun doğrulanmadığını belirtir (Castles.nl). Resmî bir hasar tespiti, restorasyon kararı ya da ziyaret düzenlemesine dair kaynağa ulaşılamamıştır. Kentte kalenin yanı sıra iki kapısı ve bir burcu ayakta kalan sur kalıntıları da görülebilir (Castles.nl).