Melik Halil Gazi Mescidi

Melik Halil Gazi Mescidi, İspir ilçe merkezinde, evlerin arasında kalmış kare planlı küçük bir yapı. Kapısındaki kitabe tamamen aşındığı için ne zaman yapıldığı bilinmiyor; kaynaklar 12. ve 15. yüzyıl arasında farklı tarihler öneriyor. Gitmeden bil: yapı çok harap ve çevresi kapanmış; içeri girilip girilemediği doğrulanmadı.

Yola çıkmadan önce: Yapı harap ve çevresi evlerle kapanmış; yerini sorman gerekebilir. Evlerin avlularına izinsiz girme.

Ne zaman yapıldı, neden tartışmalı?

Melik Halil Gazi Mescidi, İspir’in çözülmemiş küçük bir bilmecesi. Kaynaklar yapının tarihi konusunda anlaşamıyor:

• Erzurum Ansiklopedisi: Plan ve mimari özelliklerine göre 12. yüzyıl. Ansiklopedi’ye göre yapı, Saltuklularla bölgeye gelen Derviş Melik Halil Gazi’nin zaviyesi olarak Hicri 937 (1530) tarihli bir Osmanlı vakıf tahrir defterinde kayıtlı.
• Erken tarih önerisi: Sanat tarihçisi Hamza Gündoğdu’ya göre bazı araştırmacılar yapıyı 1200–1202 arasında çok kısa süre görevde kalan bir Selçuklu melikine bağlıyor; Gündoğdu bunun pek kabul görmediğini belirtiyor.
• 1411: Gündoğdu’nun aktardığına göre “Şu Bizim İspir” kitabının yazarı M. Y. Çağlayan, bir kişinin elindeki fermana dayanarak yapıyı Hicri 814’e (1411) tarihliyor ve banisini Derviş Melik Halil olarak gösteriyor.
• Gündoğdu’nun değerlendirmesi: Yapı 15. yüzyıla ait bir zaviyenin parçası olmalı; yine de Konya çevresindeki 13. yüzyıl tek kubbeli, minaresiz Selçuklu mescitleriyle akrabalığı göz ardı edilmemeli.
• Osmanlı kaydı: 1642 tarihli avarız defterinde kasaba merkezindeki dinî yapılar arasında “Melik Halil Mescidi” adıyla geçiyor (Çakır, 2009).

Yapının ne olduğu da tartışmalı. Gündoğdu’ya göre küçüklüğü, son cemaat yeri ve minaresinin olmaması bağımsız bir mescit olma ihtimalini zayıflatıyor; içinde mezar bulunmaması da türbe olma ihtimalini azaltıyor.

Gitmeden ne bilmelisin?

Yapı çok harap

Gündoğdu’ya göre yapı 1970’teki bir sel baskınında yarısına kadar gömülmüş ve üstündeki tuğla kubbe büyük zarar görmüş. Gündoğdu'ya göre asıl örtü tuğla kubbeydi; aynı yıl yapılan onarımda üzerine yeni bir örtü konmuş. Duvar diplerinde ve çevresinde dikkatli ol.

Boyut ve malzeme

Gündoğdu’ya göre yapı dıştan dışa 6,30 × 6,30 metre; 90 cm kalınlığındaki, 4 metre yüksekliğindeki duvarları moloz taş ve horasan harcıyla örülmüş, yalnızca basık kemerli kapısı düzgün kesme taştan. Erzurum Ansiklopedisi iç mekânı 4,80 × 4,80 metre olarak veriyor. Mihrap sade bir niş; örtünün ortasındaki açıklık dışında yapıda pencere yok.

Türbenin kalıntıları

Erzurum Ansiklopedisi’ne göre İspir merkezinde Melikçi Mezarlığı olarak bilinen yerde Derviş Melik Halil’in türbesinin temel kalıntıları görülüyor. Ansiklopedi, türbenin kubbe tuğlalarının Rus işgali sırasında sökülüp fırın yapımında kullanıldığını, kesme taşlarının da 1920’de kaymakam konağının yapımı için söküldüğünü yazıyor. Bu bilgiler başka bir kaynakla doğrulanmadı.

Nasıl gidilir?

Yapı İspir ilçe merkezinde, çarşı içinde. İspir Kalesi'nin içindeki mescitle aynı yapı değil; o mescit için İspir Kalesi sayfasına bak. Erzurum Ansiklopedisi’ne göre Tuğrul Şah Camii’nin dere aşırı kıble tarafında ve Kadıoğlu Medresesi’nin hizasında. Çevresi evlerle kapandığı için yerini sormak gerekebilir. Evlerin avlularına izinsiz girme.

Sayfadaki koordinat yapının değil, ilçe merkezinin noktası.

Ne zaman gidilmeli?

İlçe merkezinde olduğu için yıl boyu gidilebilir. Kalıntı küçük olduğu için Tuğrul Şah Camii ve Kadıoğlu Medresesi ile aynı yürüyüşe eklemek en mantıklısı. Uzun yol için Doğu Anadolu'da araçla gezmek rehberine bak.

İçine girilebilir mi, ücretli mi?

İçine girilebilir mi?

Doğrulanmadı. Yapı harap; izin ve güvenlik durumu belli değilse içeri girme.

Giriş ücretli mi?

Ekim 2026 itibarıyla doğrulanamadı.

Bilmediklerimiz

• Yapının tam konumu ne?
• Melik Halil Gazi kimdir ve hangi dönemde yaşadı?
• Derviş Melik Halil'in ayrı bir türbesi var mı?
• 1970 sonrasında yapıda bir restorasyon yapıldı mı?
• Yapının içine girilebiliyor mu?