Mama Hatun Türbesi

Mama Hatun Türbesi, Erzincan’ın Tercan ilçe merkezinde, Erzurum–Erzincan kervan yolu üzerinde kurulmuş Mama Hatun Külliyesi’nin kümbeti. Saltuklu Beyliği’nden Mama Hatun adına yapılan türbe, dilimli gövdesi ve onu çevreleyen dairesel duvarıyla Anadolu’da benzeri olmayan bir plan gösteriyor. Mimarı Ahlatlı Ebu’n-Nema bin Mufaddal. Gitmeden bilmen gereken: türbenin yapım tarihi kitabede yazmıyor, kaynaklar yalnızca bir aralık veriyor.

Neden gitmeli

Mama Hatun Türbesi, Anadolu’daki Türk dönemi türbeleri arasında planıyla ayrışıyor. Valiliğin tanıtımına göre dairesel planlı mimarisiyle Anadolu türbe mimarisindeki tek özgün eser. Sarıya yakın kesme taştan yapılmış türbe iki bölümden oluşuyor: ortadaki dilimli gövde ve onu kuşatan dairesel duvar. Duvarın iç yüzüne açılan nişler, türbeyi tek bir mezar yapısından çok küçük bir mezar avlusuna dönüştürüyor.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre girişin solundaki ilk nişin içinde bir çeşme var; bu nişin mukarnaslı, üç dilimli sivri kemerinin iki yanı üzüm salkımı motifleriyle süslü. Diğer nişlerin altısındaki sandukaların Mama Hatun’un yakınlarına ait olduğu düşünülüyor. Asıl süsleme batıya açılan taçkapıda toplanmış. Valiliğe göre kapının üzerindeki beş kitabenin dördünde Kur’an’dan ayetler ile Hz. Muhammed ve dört halifenin adları, birinde ise mimarın adı yazılı.

Türbeyi özel kılan bir şey de yaptıran kişi. Mama Hatun, Saltuklu Beyliği’nin başında bulunan bir kadın hükümdar ve Tercan bir süre onun adıyla, Mamahatun diye anıldı. Atatürk Üniversitesi’nden sanat tarihçisi Hüseyin Yurttaş, tarih sahnesinde yöneticilerin genellikle erkekler olarak bilindiği bir dönemde bir kadının yönetici olarak bulunmasının önemine dikkat çekiyor. Evliya Çelebi de türbeden söz ederken mezar odasındaki mermer işlemeli sandukayı anlatmış.

Kritik bilgi: Türbe ne zaman yapıldı, Mama Hatun kimdi?

Tarih kitabede yok

Türbenin kitabesinde yalnızca mimarın adı okunuyor; yapım tarihi yazmıyor. Kaynaklar Mama Hatun’un 1192’de öldüğünü ve Saltuklu Beyliği’nin 1202’de yıkıldığını dikkate alarak türbenin 1192–1202 arasında yapılmış olması gerektiğini belirtiyor. Aynı kaynaklar türbenin bazı yönleriyle Ahlat kümbetlerini andırdığını da yazıyor.

Kaynaklarda farklı anlatımlar

Kültür Portalı Mama Hatun’u Saltuklu Beyliği’nin başına 1191’de geçen II. İzzeddin Saltuk’un kızı olarak tanımlıyor; Tercan İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ise Mama Hatun’un kendisinin 1191’de beyliğin hükümdarı olduğunu yazıyor. Valilik bir yerde Mama Hatun’un 1192’de öldüğünü belirtirken, başka bir yerde nasıl yaşadığı ve kaç yaşında öldüğünün bilinmediğini söylüyor.

Mama Hatun’un hükümdarlık yılları ve ölüm tarihi kaynaklarda tutarsız; akademik bir çalışmadan doğrulanmadı.

Restorasyon ve bugünkü durum

Vakıflar Genel Müdürlüğü 2018’de yaptığı ihaleyle bütün külliyeyi onarıma aldı; zamanla eriyen ve deforme olan taşlar sökülüp yerlerine yenileri konuldu. Kasım 2021’de kervansarayın onarıldığı, caminin ibadete açıldığı, hamamın işletilir hâle geldiği ve türbe üzerinde çalışmanın sürdüğü açıklandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, daha önceki bir restorasyonda taçkapıdaki bozulan kısımların işlemesiz taşlarla örüldüğünü ve süslemelerin pek azının günümüze ulaştığını belirtiyor.

Türbe restorasyonunun tamamlanıp tamamlanmadığı ve iç mekânın ziyarete açık olup olmadığı doğrulanmadı.

Mama Hatun Camii

Külliyenin camisi Kasım 2021 itibarıyla onarılıp ibadete açıldı. Caminin kendi sayfası yok.

Nasıl gidilir

Tercan, uluslararası E-80 karayolu üzerinde ve Erzincan ile Erzurum’a eşit uzaklıkta. Türbe ilçe merkezinde; külliyenin kervansarayı türbenin 30 metre doğusunda. Park imkânı doğrulanmadı.

Ne zaman gidilmeli

Yıl boyunca gidilebilir, ama Tercan yüksek ve karasal iklimli; kışın kar ve don olur. Taçkapıdaki süslemeleri ve dilimli gövdeyi fotoğraflamak için ışığın yandan geldiği sabah ya da ikindi saatlerini seç; taçkapı batıya açıldığı için öğleden sonra ışığı daha uygun.

Ne kadar zaman ayırmalı

Türbe için yarım saat, kervansaray, hamam ve camiyle birlikte bütün külliye için bir buçuk saat ayır.

Pratik sorular

Nasıl giyinmeliyim?

Türbe ve cami inanç mekânları; ölçülü kıyafetlerle git.

Çocuklarla uygun mu?

Uygun; ilçe merkezinde, kolay ulaşılan bir alan.

Karavanla gidilir mi?

E-80 üzerinden ulaşım kolay; ilçe merkezinde park imkânı doğrulanmadı.

Erişilebilir mi?

Doğrulanmadı.

Ziyaret ücretli mi?

Doğrulanmadı.