Adıyaman Ulu Camii

Hakkında

Adıyaman Ulu Camii, şehir merkezinde, Adıyaman Kalesi'nin eteğinde ve eski Demirciler Pazarı'nın yanında yer alan tarihi bir camidir (Tarih Okulu Dergisi, 2018). Osmanlı kayıtlarında Câmi-i Kebîr, Hısn-ı Mansur Camii ve Alaüddevle Camii adlarıyla da anılmış; 18. yüzyılda çevresindeki mahalle Câmi-i Kebîr Mahallesi olarak bilinmiştir (Tarih Okulu Dergisi, 2018).

Tarihçe

Cami, Dulkadiroğulları döneminde 1506-1515 yılları arasında yapılmıştır (İHA, 2017). Yaptıranın Dulkadiroğlu Beyi Alaüddevle Bozkurt Bey ya da oğlu Durak (Turag) Bey olduğu tahmin edilmektedir (Tarih Okulu Dergisi, 2018). 1694 tarihli kayıtlara göre caminin vakfının yıllık 1.620 akçelik geliri vardı ve 18. yüzyılda imam, müezzin, müderris, mütevelli ve ferraş gibi çok sayıda görevlisi bulunuyordu (Tarih Okulu Dergisi, 2018).

Yapı tarih boyunca birçok kez onarılmıştır. Doğu kapısındaki kitabeye göre 1832-1833'te onarılmış, 1893 depreminde yıkılmış ve 1900-1903 yılları arasında büyük ölçüde yeniden yapılmıştır (Tarih Okulu Dergisi, 2018). Minare kaidesindeki bir kitabe 1863 tarihli bir yenilemeyi, bir başka kitabe ise Mehmet Feyzi tarafından 1902'de yapılan onarımı kaydeder (İHA, 2017). Cami 1977'de koruma altına alınmıştır.

2015'te Şanlıurfa Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından başlatılan restorasyonda duvarlar, pencereler, korkuluklar, tavan ve zemin elden geçirilmiş; yapının altından geçen ve dengesini tehdit eden bir yeraltı su kanalı başka yöne aktarılmıştır. Cami 24 Şubat 2017'de cuma namazıyla yeniden ibadete açılmıştır (İHA, 2017).

Mimari

Harim, dört sekizgen payenin taşıdığı merkezi bir kubbeyle örtülüdür; merkezi kubbe yarım kubbeler ve köşelerdeki küçük kubbelerle desteklenir (Küre Ansiklopedi). Kuzeyde çapraz tonozlu bir son cemaat yeri bulunur. Caminin doğu, batı ve kuzeyde olmak üzere üç kapısı vardır; kuzey kapısı süslemeli ve kitabelidir (İHA, 2017). Minare kuzeydoğu köşede yer alır ve tek şerefelidir (Küre Ansiklopedi).

2023 depremleri ve yeniden inşa

6 Şubat 2023 depremlerinde cami büyük ölçüde yıkılmış, yapıdan yalnızca duvar kalıntıları ayakta kalmıştır (AA, 2023). Yeniden inşa çalışmalarını Vakıflar Genel Müdürlüğü yürütmektedir. Mart 2025 itibarıyla tarihi taşlar numaralandırılarak sökülmüş, temel kazıları büyük ölçüde tamamlanmış ve duvar ile çatı aşamasına geçilmesi planlanmıştı; o dönem hedef, caminin 2025 sonunda ibadete açılmasıydı (AA, 2025). Şubat 2026'da yayımlanan bir habere göre ise çalışmalar hâlâ sürüyordu ve Vakıflar Genel Müdürlüğü deprem bölgesindeki restorasyonları 2026 ortasına kadar bitirmeyi hedeflediğini bildirmişti (Medyascope, 2026). Taranan kaynaklarda caminin yeniden ibadete açıldığına dair bir bilgiye rastlanmamıştır.

Ziyaret

Cami şehir merkezindedir. Yeniden inşa süreci devam ettiği sürece iç mekân ziyarete kapalı olabilir; ziyaret öncesinde güncel durum yerel kaynaklardan kontrol edilmelidir.