Baykara Kromleki

Baykara Kromleki, Selim ilçesinin yaklaşık 13 km kuzeyindeki Baykara köyünün içinde, alçak bir tepe üzerinde duran, iri taşlarla çevrili oval bir yapıdır. Yapının ortasına köy camisi inşa edilmiş, kromlek taşları bugün caminin bahçe duvarı gibi görünüyor. Gitmeden bilmen gereken tek şey şu: burada hiç kazı yapılmadı. Yapının ne zaman ve ne amaçla kurulduğu henüz kesin değil; gördüğün şey bir yüzey araştırmasının tespitidir.

Neden gitmeli

Kromlek, dikine yerleştirilmiş iri taşlardan oluşan halka biçimli bir yapı türü. Kafkasya ve Doğu Anadolu’da çoğunlukla mezarların ve kurganların çevresinde görülüyor. Araştırmacılar bu yapıların Kafkasya’da MÖ II. binyılın başlarında ortaya çıktığını belirtiyor. Kars–Ardahan platosunda da örnekleri biliniyor.

Baykara’yı ayrı kılan iki şey var. Birincisi büyüklüğü: batı tarafındaki taşlar bir metre genişlikte ve iki buçuk metre yükseklikte. Yapı, taşları yerinden oynatılamayacak kadar büyük olduğu için tahribata rağmen ayakta kalmış. İkincisi güney tarafındaki taş kapı. Karageçi ve Özgül’e göre bölgede daha önce tespit edilen kromlekli yapılarda böyle bir kapı yok. Yapının büyüklüğü ve bu kapı, araştırmacıları burasının bir mezardan çok bir tören alanı olabileceğini düşünmeye yöneltiyor.

Üçüncüsü, yapının bugünkü kullanımı. Köyün camisi tam ortaya yapılmış ve tarihi henüz belirlenmemiş bu taşlar bugün bir cami bahçesini çeviriyor. Uzaktan bakınca sıradan bir duvar sanabilirsin; yaklaştıkça taşların boyutu gerçeği ortaya koyuyor.

Kritik bilgi: ne göreceksin, ne göremeyeceksin

Göreceklerin. Caminin çevresini saran iri, dış yüzleri kabaca düzeltilmiş taşlar. Batı yönündeki taşlar en büyükleri; kuzeydekiler daha küçük (yaklaşık 75 cm genişlik, 50 cm yükseklik). Güneyde yaklaşık 1,5 metre yüksekliğinde bir taş kapı.

Göremeyeceklerin. Kazı yapılmadığı için içeride bir mezar olup olmadığı bilinmiyor. Araştırmacılar yapının büyüklüğüne bakarak tek bir mezar yerine toplu mezarlar olabileceğini de düşünüyor. Yapıya tarih verilmedi. Güney tarafı caminin girişi olarak düzenlendiği için o yöndeki taşlar tahrip olmuş.

Kaynaktaki çelişki. Makalede yapının ölçüsü bir yerde 75 x 50 metre olarak veriliyor. Birkaç satır sonra ise çapın yaklaşık 30 metre olduğu yazılıyor. Taş kapının genişliği de “1,25 cm” olarak geçiyor. Bu değer büyük olasılıkla 1,25 metre olmalı, ama doğrulanmadı. Bu yüzden sayfada kesin bir boyut vermiyoruz; yerinde gördüğün ölçek en güvenilir bilgi olacak.

Saygı. Burası aynı zamanda bir cami bahçesi. Taşlara tırmanma, çevrede toprak kazıma ya da seramik parçası toplama. Bölgedeki bu tür yapıların en büyük sorunu kaçak kazı ve bilinçli tahribat.

Nasıl gidilir

Selim ilçe merkezinden kuzeye, yaklaşık 13 km ötedeki Baykara köyüne git. Kromlek köyün içinde, köy camisinin çevresinde; köye vardığında camiyi bulman yeterli. Selim–Baykara yolunun asfalt mı stabilize mi olduğunu ve kış koşullarında açık olup olmadığını doğrulayamadık. Yola çıkmadan önce haritada köyün konumunu kontrol et.

Ne zaman gidilmeli

Selim yaklaşık 1.850 metre yükseklikte ve kış uzun sürüyor. Kar, kromlek taşlarının alt kısmını örter ve yapının biçimini okumayı zorlaştırır. En iyi dönem mayıs ile ekim arası. Taşların yüzeyini ve dizilişini görmek için ışığın yandan geldiği sabah ya da ikindi saatlerini tercih et. Cuma öğle namazına denk getirme.

Ne kadar zaman ayırmalı

Yapının çevresini dolaşmak ve taşları incelemek için 20–30 dakika yeter. Selim merkezden gidiş dönüşle birlikte bir buçuk saatlik bir ara durak olarak planla. Selim’deki tarihi tren istasyonuyla aynı gün birleştirebilirsin.

Pratik sorular

• Giriş ücreti? Doğrulanmadı. Köy içinde, çevrili ya da bilet kontrolü yapılan bir alan olduğuna dair bilgi yok.
• Tabela ya da bilgi panosu? Olduğuna dair bir kaynak bulamadık.
• Çocuklarla? Uygun; taşların boyutu çocukların ilgisini çeker, ama tırmanmamaları gerektiğini baştan anlat.
• Kamp ya da karavan? Köy içinde ve cami çevresinde; uygun değil.
• Tescilli mi? Doğrulanmadı.