Âşık Mehmed

Âşık Mehmed kimdir?

Âşık Mehmed, XVI. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış Osmanlı coğrafyacısıdır. 1556-57 civarında Trabzon'da doğdu. Türkçe yazılmış kapsamlı bir coğrafya ve kozmografya eseri olan *Menâzırü'l-avâlim*'in yazarıdır. Eseri, Orta Çağ İslâm coğrafya geleneği ile erken modern Osmanlı coğrafyacılığı arasında köprü kabul edilir.

Doğumu ve ailesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 964 (1556-57) yılı civarında Trabzon'da doğdu. Babası, Trabzon'daki Hatuniye Medresesi'nin müderrislerinden biriydi; babasının adı maddede verilmez. Hatuniye Külliyesi, tarihî şehir merkezinde, bugünkü Ortahisar ilçesi sınırlarındadır.

Eğitimi ve gezileri

İlk eğitimini Trabzon'da aldı. Ardından yaklaşık yirmi beş yıl boyunca çeşitli bölgeleri dolaştı; doğuda ve batıda bazı seferlere katıldı ve farklı kâtiplik görevlerinde bulundu. Bir süre Manisa'da Şehzade Mehmed'in (sonradan III. Mehmed) divan kâtipliğini yaptı. Son yıllarında Şam'a yerleşti.

Menâzırü'l-avâlim

Hayatının son döneminde kaleme aldığı eser bir giriş, iki bölüm ve bir sonuçtan oluşur:

• Giriş: Yaratıcının varlığına dair deliller.
• Birinci bölüm: Yaratılış, gök cisimleri ve ahiretle ilgili konular.
• İkinci bölüm: On sekiz başlık altında denizler, adalar, göller, nehirler, dağlar ve şehirler; eserin en değerli kısmıdır.
• Sonuç: Dünyanın ömrü ve kıyamet.

TDV ve Küre ansiklopedilerine göre yazar, Ebü'l-Fidâ'nın *Takvîmü'l-büldân*'ı başta olmak üzere klasik kaynaklardan yararlandı. Rumeli ve Macaristan'a dair kendi gözlemlerine dayanan kısımlar özellikle değerlidir. Eser, Kâtib Çelebi'nin *Cihannümâ*'sını etkilemiştir. Nüshaları Süleymaniye (Hâlet Efendi, Esad Efendi) ve Nuruosmaniye kütüphanelerinde bulunur. Metin, Mahmut Ak tarafından Türk Tarih Kurumu yayınları arasında 2007'de neşredilmiştir.

Trabzon için önemi

Âşık Mehmed, kendi şehrini anlatan ilk Trabzonlu yazarlardandır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Trabzon maddesi, onun Trabzon'daki zanaatkâr çarşısının ve bedestenin konumuna dair bilgi verdiğini belirtir. Fulya Üstün Demirkaya ve Oğuz Kırcı da 2020 tarihli makalelerinde onun Trabzon anlatımını, şehrin Osmanlı dönemi kent dokusunu gösteren kaynaklar arasında inceler.

Son yılları ve ölümü

1006/1598 yılından sonra Şam'da öldü. Kesin ölüm tarihi ve mezarı bilinmemektedir.