Değirmenliköy Kilisesi

Değirmenliköy Kilisesi, Erzincan Merkez ilçesine bağlı Değirmen köyünün içinde, Köyiçi mevkiinde duran tek nefli bir kilise. Köy, Munzur Dağları’nın kuzey eteği boyunca kurulmuş köylerden biri. Yapı plan ve mimarisine göre 19. yüzyıla tarihleniyor. Gitmeden bilmen gereken: kilise evlerin arasında, bir cephesine bitişik ev var ve apsis açıklığı demir kapıyla kapatılmış.

Neden gitmeli

Değirmenliköy Kilisesi, cephesi hâlâ okunabilen bir köy kilisesi. Batı cephesindeki basık kemerli ana giriş, kademeli haç biçimli bir çerçevenin içine alınmış; üstündeki kitabe yeri bugün boş. Pencerelerin çevresine ve lentolarına haç işlemeli taşlar yerleştirilmiş. Bunların en gösterişlisi, pencere lentosu olarak kullanılmış zengin bezemeli bir haçkar.

İşin ilginç yanı, bu haçlı taşların çoğunun başka yerlerden getirilip yapıya sonradan yerleştirilmiş olması. Araştırmacı, taşların konuldukları yere göre yeniden kesildiğini, birinin yazıtının kesildiğini, birinin de ters yerleştirildiğini tespit etmiş. Cepheye bakarken hangi taşın nereden gelmiş olabileceğini düşünmek, yapıyı okumanın en keyifli yolu.

İçeride beşik tonoz büyük ölçüde sağlam. Apsis çevresinde kırmızı, yeşil ve mavi kıvrık dallarla, sarı ve mavi baklava dilimleriyle yapılmış fresk kalıntıları seçiliyor. Apsis kemerinde mavi boyayla yazılmış bir yazıt kısmen okunabiliyor; Yuhanna İncili’nden “diri ekmek” ayetini içeriyor. Bir de deprem hikâyesi var: 27 Aralık 1939 Erzincan depreminde apsis ile gövde arasındaki bağlantı hasar gördü, apsis zamanla yapıdan koptu ve yıkıldı. Bugün bir cephesine yaslanan evle birlikte, eski bir yapının köyün gündelik hayatıyla nasıl iç içe yaşadığını da gösteriyor.

Kritik bilgi: Bugün ne durumda, içine girilebilir mi?

2018’deki arazi çalışmasına göre yapı herhangi bir amaçla kullanılmıyor; apsis dışında büyük ölçüde sağlam, ama bakımsız ve kaçak kazılarla zarar görmüş durumda. Kuzey cephedeki kapı bitişiğine yapılan ev nedeniyle kapanmış, güneydeki kapı örülmüş. Yıkılan apsisin yerindeki açıklık kısmen örülüp demir bir kapıyla kapatılmış. İçeriye girip giremeyeceğin doğrulanmadı.

Kilise köyün içinde ve evlerle iç içe. Fotoğraf çekerken evlere ve avlulara saygılı ol; yapıya yaklaşmadan önce köyde birine sormak en doğrusu.

Tarihlemede iki görüş

Sanat tarihçisi Demet Okuyucu Yılmaz, yazıt ya da kaynak bulunmadığı için yapıyı plan ve mimarisine göre 19. yüzyıla tarihliyor. Tahir Erdoğan Şahin ise alt yapı malzemelerinden hareketle kilisenin 10–11. yüzyıllara giden bir geçmişi olabileceğini, son onarımının 19. yüzyılda yapıldığını yazıyor.

Ad karışıklığı

Akademik yayında yapı hem Değirmenliköy hem Değirmenköy adıyla anılıyor; köyün kayıtlardaki adı Değirmen.

Makalede anılan köy ile Değirmen köyünün aynı yer olduğu Merkez ilçede başka aday bulunmamasına dayanıyor; sahada doğrulanmadı.

Tescil durumu

Yapının Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kayıtlarında tescilli olup olmadığı doğrulanmadı.

Nasıl gidilir

Kent merkezinden güneye, Munzur Dağları’nın kuzey eteğine doğru gidiyorsun. Köye olan mesafe ve yolun durumu doğrulanmadı. Kilise köyün içinde, Köyiçi mevkiinde; köye vardığında yerini sormak en kolayı.

Ne zaman gidilmeli

Mayıs ile ekim arası uygun. Haçkarların bulunduğu batı cephesi öğleden sonra güneş aldığı için taşlardaki işlemeleri fotoğraflamak istersen ikindi ışığını bekle.

Ne kadar zaman ayırmalı

Yapıyı dışarıdan incelemek için yarım saat ile 45 dakika yeterli. Aynı dağ eteğindeki Girlevik Şelalesi ve Kalecik Kalesi’yle aynı güne sığdırmayı düşünebilirsin; araç mesafeleri henüz ölçülmedi.

Pratik sorular

Çocuklarla uygun mu?

Dışarıdan bakmak için uygun. Yapı bakımsız ve kaçak kazılarla tahrip edilmiş; çocukları duvar diplerine ve içeriye sokma.

Kamp yapılabilir mi?

Hayır; yapı köyün içinde.

Karavanla gidilir mi?

Köy yolunun ve köy içi sokakların karavana uygunluğu doğrulanmadı.

Erişilebilir mi?

Doğrulanmadı.

Giriş ücretli mi?

Doğrulanmadı. Yapıda bir ziyaretçi düzenlemesi olduğuna dair bilgi yok.