Nakşibendî-Hâlidî şeyhi · 1847 – 1912 · 1847 – 1912
Muhammed Sâmî Efendi
Muhammed Sâmî Efendi (Pîr-i Sâmî), Erzincan’ın Selüke (Yeşilçay) köyünde doğan, şehirde Kırtıloğlu Tekkesi’ni kuran Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir.
Hayatı
Muhammed Sâmî Efendi, Halil Baltacı ile Ömer Aslan’ın 2017’de yayımlanan makalesine göre 1847’de Erzincan’ın Selüke (bugünkü adıyla Yeşilçay) köyünde doğmuş Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir ve Pîr-i Sâmî lakabıyla tanınır. Yasin Taş’ın 2024 tarihli, vakıf kayıtlarına dayanan çalışması da doğum yerini Selüke (Yeşilçay) köyü, doğum yılını 1264 (1847/1848) olarak verir. Köyün bugün hangi ilçe sınırında kaldığını açıkça yazan bir kaynak bulunamadığı için kayıt ile bağlanmıştır.
Pîr-i Sâmî kimdir?
Baltacı ve Aslan’a göre asıl adı Muhammed, ikinci adı Sâmî’dir; Erzincan’ın Kırtıloğlu ailesindendir ve babası İbrahim Efendi’dir. Taş, aileyi Kırtılzâde adıyla anar ve Kırtıl adının ailenin Osmanlı dönemindeki arazileriyle ilgili bir terimle bağlantılı olabileceğini düşünür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Sâlih Baba” maddesi de onu “Pîr-i Sâmî diye tanınan Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Mehmed Sâmi Efendi” olarak anar.
Öğrenim ve ilk görevler
Baltacı ve Aslan’a göre gençliğinde Erzincan müftüsünden ve şehrin önde gelen hocalarından ders aldı, ardından İstanbul’a giderek Fatih Medresesi’ni bitirdi ve müderrislik icazeti aldı. Taş, bu tahsilin üç yıl sürdüğünü belirtir. Baltacı ve Aslan’a göre Erzincan’a dönünce bir süre Keleriç (Karakaya) köyünde imamlık yaptı; TDV’deki “Muhammed Bahâeddin Erzincânî” maddesi bu yerleşimi bugün Üzümlü’nün Karakaya köyü olarak tanımlar. Daha sonra Erzurum’un Hınıs kazasında muallimliğe atandı; Taş bu görevin rüştiye mektebinde yaklaşık dört yıl sürdüğünü yazar.
Tâğî’ye intisap ve Erzincan’a dönüş
İki makaleye göre Hınıs’tayken Hâlidî şeyhi Abdurrahman Tâğî ile tanışıp ona intisap etti. Baltacı ve Aslan, 1882’de görevinden ayrılıp Nurşin’e geçtiğini, bir yıl kadar sonra hilafet aldığını ve 1883’te irşad için Erzincan’a döndüğünü yazar; Pîr-i Sâmî lakabının da Tâğî tarafından verildiğini aktarırlar. Taş ise dönüş tarihi için farklı görüşleri sıralar ve kesin tarihin bilinmediğini belirtir.
Dergâh ve vakıflar
Taş’a göre Sâmî Efendi dergâhını Erzincan’ın Karaağaç Mahallesi’nde kurdu; Cumhuriyet döneminde halk burayı Kırtıloğlu Tekkesi diye andı. Taş, tekkenin kitabesi olmadığını, Ünal Tuygun’un 1997’de verdiği 1884 tarihine temkinle yaklaşılması gerektiğini ve yapının 1886–1889 arasında yapılmış olabileceğini savunur. Aynı çalışma, şeyhin 18 Eylül 1893 ile 8 Kasım 1910 arasında düzenlettiği beş vakfiyeyi inceler: cami, tekke, çeşme, dükkân, fırın, evler ve köy değirmenleri vakfedilmiş, gelir misafirlere ve yoksullara yemek, imam ile vaizin maaşı ve onarımlar için ayrılmıştır. Baltacı ve Aslan’a göre çevresi cami, ev ve değirmenlerle bir mahalleye dönüştü. Taş’a göre tekke 1925’te tekkeleri kapatan kanunla kapandı, hizmetler camide sürdü ve yapılar 1939 Erzincan depreminde tamamen yıkıldı.
Ölümü ve kabri
Taş’a göre 1912’de, birkaç günlük rahatsızlığın ardından 65 yaşında öldü; mezar taşında 1264-1330 tarihleri yazılıdır. Türbesi, Taş’a göre eski Erzincan’da Terzi Baba Mezarlığı’na giden yolda, dergâhının bulunduğu mezarlıktadır. TDV’nin “Sâlih Baba” maddesi bu yeri bugün Hava Şehitleri Mezarlığı olarak anılan yer diye tarif eder. Baltacı ve Aslan, türbenin depremde yıkıldığını ve bugünkü türbenin sonradan mezarın üzerine yapıldığını yazar; irşadı ölümünden önce Erzincanlı Beşir Efendi’ye bıraktığını da belirtirler. Erzincanlı şair Tüfekçizâde Sâlih Baba, TDV’ye göre ona intisap edenler arasındadır.
Kaynaklar arasındaki farklar
- Doğum yılı: Baltacı ve Aslan 1847, Taş 1264 (1847/1848) verir.
- Hınıs’taki görev: Baltacı ve Aslan medresede muallimlik, Taş rüştiye mektebinde yaklaşık dört yıl muallimlik der.
- Hilafet ve dönüş tarihi: Baltacı ve Aslan’a göre 1882’de Nurşin’e geçti, 1883’te döndü; Taş, Kuyumcu’nun Ekim 1885 dönüş tarihini ve Albayrak’ın Ekim 1886 icazet tarihini de aktarır.
- Dergâhın yapım tarihi: Tuygun 1884, Taş 1886–1889 arası önerir.
- Kabrin yeri: Taş “Terzi Baba Mezarlığı’na giden yolda” dergâhın mezarlığı der; TDV bugün Hava Şehitleri Mezarlığı olarak anılan yeri gösterir.
Bilmediklerimiz
- Selüke (Yeşilçay) köyü bugün hangi ilçenin sınırındadır?
- Erzincan’a dönüşü 1883’te mi, 1885’te mi oldu?
- Kırtıloğlu Tekkesi tam olarak hangi yıl yapıldı?
- Kendisine ait yazılı bir eser var mı?
Muhammed Sâmî Efendi Hakkında Sık Sorulanlar
Pîr-i Sâmî kimdir?
Asıl adı Muhammed Sâmî olan, Erzincan’da Kırtıloğlu Tekkesi’ni kuran Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir.
Pîr-i Sâmî nerede doğdu?
Baltacı ve Aslan ile Taş’a göre Erzincan’ın Selüke (bugün Yeşilçay) köyünde doğdu.
Pîr-i Sâmî ne zaman öldü?
İki makaleye göre 1912’de öldü; Taş’a göre mezar taşında 1264-1330 tarihleri yazılıdır.
Kırtıloğlu Tekkesi’ne ne oldu?
Taş’a göre 1925’te tekkeleri kapatan kanunla kapandı ve yapıları 1939 Erzincan depreminde tamamen yıkıldı.
Erzincan'ın Değerleri
Tümünü gör- Ahmet Kutsi Tecer Şair, halkbilimci · Kemaliye 1901–1967
-
Ali Demirsoy
Biyolog, akademisyen · Kemaliye
1945
- Davut Sularî Âşık, Kureyşan Ocağı dedesi · 1925 – 1985 · Çayırlı 1925–1985
- Fahreddin Behramşah Mengücekli hükümdarı
- Mama Hatun Saltuklu hükümdarı · Tercan
- Terzi Baba (Mehmed Vehbi Efendi) Nakşibendî-Hâlidî şeyhi · Merkez
Keşfetmeye devam et
Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.