İçeriğe geç
Temsilî illüstrasyon · portre yok

Tarihçi, şair · 1541 – 1600 · 1541 – 1600

Gelibolulu Mustafa Âlî

Çanakkale / Gelibolu

Gelibolulu Mustafa Âlî, 1541’de Gelibolu’da doğan, Künhü’l-ahbâr adlı dünya tarihini yazan, defterdarlık ve kâtiplik yapmış Osmanlı tarihçisi ve şairidir.

Hayatı

Gelibolulu Mustafa Âlî, Bekir Kütüköğlu ve Ömer Faruk Akün’ün TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre 28 Nisan 1541 gecesi Gelibolu’da doğmuş tarihçi ve şairdir. H. Mustafa Eravcı’nın Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’ndeki makalesi de onu “1541 yılında Gelibolu’da dünyaya gelen” bir yazar olarak tanıtır. Gelibolu bugün Çanakkale iline bağlı bir ilçedir; adının başındaki “Gelibolulu” sıfatı da buradan gelir.

Gelibolulu Mustafa Âlî kimdir?

TDV, onu tarihçi, şair ve çok sayıda eser vermiş bir Osmanlı müellifi olarak tanımlar. Hayatı boyunca kâtiplik ve defterdarlık gibi devlet görevlerinde bulunurken tarih, şiir, siyasetnâme, sanatçı biyografisi ve toplum eleştirisi alanlarında yazdı. En hacimli eseri, bir dünya tarihi olan Künhü’l-ahbâr’dır.

Gelibolu’dan İstanbul’a

TDV’ye göre medrese eğitimi gördü ve on altı yaşında İstanbul’a geldi. Burada hemşerisi ve hocası olan müderris şair Sürûrî ile Hayâlî gibi şairlerden edebî eğitim aldı. Şiire Çeşmî mahlasıyla başladı, ardından Âlî mahlasını kullandı. İlk eseri Mihr ü Mâh mesnevisi TDV’ye göre 1561 tarihlidir.

Kâtiplik ve defterdarlık yılları

TDV, Âlî’nin Şehzade Selim’in (II. Selim) divan kâtipliğiyle başlayan memuriyetinin Lala Mustafa Paşa’nın yanında Halep, Şam, Yemen ve Mısır’a uzandığını yazar. 1578’deki Gürcistan ve Şirvan Seferi’nde Lala Mustafa Paşa’nın divan kâtibiydi; Eravcı’nın makalesi, bu sefere dair eleştirilerini Nushatü’s-selâtîn üzerinden inceler. TDV’ye göre Erzurum (1585), Bağdat (1587) ve Sivas (1589) defterdarlıklarında bulundu, 1592–1595 arasında yeniçeri kâtipliği ve defter eminliği yaptı. Rum defterdarlığı ve Amasya sancak beyliğinden sonra Şam beylerbeyiliğine atandıysa da göreve başlayamadı. TDV, mevki beklentisiyle sık görev değiştirdiğini ve birçok kez açıkta kaldığını da kaydeder.

Eserleri

TDV’nin saydığı eserler arasında Nushatü’s-selâtîn (1581) adlı siyasetnâme, hattatlar ve nakkaşlar üzerine Menâkıbü’l-hünerverân (1587), 1591–1599 arasında yazılan Künhü’l-ahbâr, devletlerin yükseliş ve çöküş sebeplerini ele alan Fusûlü’l-hal ve’l-akd (1598) ve Mısır tarihi Hâlâtü’l-Kâhire (1599) vardır. Toplumsal hayat ve âdetlere dair Mevâidü’n-nefâis, TDV’ye göre son eseridir ve Mekke’de tamamlanmıştır. Türkçe dört ve Farsça bir divanı da vardır.

Künhü’l-ahbâr’ın beş ciltlik bir neşri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu’nun haber sayfasına göre Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığınca yayımlandı; ilk üç cilt 2020 ve 2021’de çıktı.

Ölümü

TDV’ye göre son görevi Cidde sancak beyliğiydi ve muhtemelen 1600’de orada öldü.

Kaynaklar arasındaki farklar

  • Doğum tarihi: TDV gün ve ayı verir (28 Nisan 1541); Eravcı yalnızca 1541 yılını yazar.
  • Ölüm: TDV ölüm yılını “muhtemelen” kaydıyla 1600 olarak verir; Eravcı’nın makalesi ölüm tarihine değinmez.
  • Eser adları: TDV bazı eserleri iki adla anar (Kavâidü’l-mecâlis / Mevâidü’n-nefâis); Mevâidü’n-nefâis’i son eseri sayar, ancak hangi adın esas alınacağını burada netleştiremedik.

Bilmediklerimiz

  • Gelibolu’da hangi mahallede doğdu?
  • Babasının adı ve mesleği nedir?
  • On altı yaşına kadar Gelibolu’da hangi medresede okudu?
  • Cidde’deki mezarının yeri biliniyor mu?

Gelibolulu Mustafa Âlî Hakkında Sık Sorulanlar

Gelibolulu Mustafa Âlî kimdir?

16. yüzyılda yaşamış Osmanlı tarihçisi, şairi ve devlet görevlisidir; en hacimli eseri dünya tarihi niteliğindeki Künhü’l-ahbâr’dır.

Mustafa Âlî nereli, nerede doğdu?

TDV İslâm Ansiklopedisi ve H. Mustafa Eravcı’nın makalesine göre bugün Çanakkale’ye bağlı Gelibolu’da doğdu; TDV tarihi 28 Nisan 1541 olarak verir.

Künhü’l-ahbâr nedir?

TDV’ye göre Âlî’nin 1591–1599 arasında yazdığı, en önemli ve en hacimli eseri olan dünya tarihidir.

Mustafa Âlî hangi görevlerde bulundu?

TDV’ye göre divan kâtipliği, Erzurum, Bağdat ve Sivas defterdarlıkları, yeniçeri kâtipliği ve son olarak Cidde sancak beyliği yaptı.

Mustafa Âlî ne zaman öldü?

TDV’ye göre muhtemelen 1600’de, Cidde sancak beyi iken öldü.

Gelibolu'nun Değerleri

Tümünü gör

Keşfetmeye devam et

Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.

Onay e-postası göndereceğiz; istediğiniz an çıkabilirsiniz.

Daha bitmedi…

Türkiye’de sıradaki keşfin neresi?