Aksaray

Şehir, Melendiz Çayı'nın dağlardan ovaya indiği yerde kurulmuş. Konya–Nevşehir–Kayseri yolu ile Ankara–Adana kara yolu burada kesişiyor. Antik çağda Garsaura adıyla anılan şehir, Kapadokya kralı Arkhelaos döneminde Arkhelais adını aldı. Aksaray adı, Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Kılıçarslan'ın (1155–1192) burada yaptırdığı saraydan geliyor. Şehir 1468'de kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı. 1933'te Niğde'ye bağlı ilçe oldu, Haziran 1989'da 3578 sayılı kanunla yeniden il yapıldı.

Aksaray'ın iklimi nasıl, ne zaman gidilir?

İl karasal iklimde. MGM'nin Aksaray istasyonu kayıtlarına (1929–2025) göre en soğuk ay ocak, ortalama 0,6 °C. En sıcak ay temmuz, ortalama 23,6 °C. Ağustos ortalaması 23,4 °C. Ölçülen en yüksek sıcaklık 40,8 °C, en düşük sıcaklık -29,0 °C. Aylık yağış ortalamalarının toplamı yaklaşık 358 mm; yani il kurak sayılır.

Ihlara Vadisi yürüyüşü için en rahat dönemler ilkbahar ve sonbahar. Mayıs ortalaması 16,2 °C, eylül ortalaması 18,9 °C. Tuz Gölü'ndeki flamingolar yaz üreme döneminde gölde.

Aksaray'da neler görülür?

Güzelyurt: Ihlara Vadisi, Selime ve Gelveri

Ihlara Vadisi, Hasan Dağı ve Melendiz Dağı'ndan gelen lav ve tüf katmanlarını Melendiz Çayı'nın aşındırmasıyla oluşmuş bir kanyon. Ihlara köyünden Selime'ye yaklaşık 14 km uzanıyor. Derinliği yer yer 100–120 m'yi buluyor. Vadide yaklaşık 105 kaya kilisesi var; bunların 12'si ziyarete açık. Vadiye 394 basamaklı merdivenle iniliyor. İlk durak Ağaçaltı Kilisesi. Kokar, Sümbüllü, Yılanlı, Pürenli Seki ve Eğritaş kiliseleri yürüyüş yolu üzerinde. Ihlara Vadisi 2025'te yaklaşık 510 bin ziyaretçi ağırladı.

Vadinin ortasındaki Belisırma'da Kırkdamaltı (Aziz Georgios) Kilisesi yer alıyor. 1283–1295 arasında yapıldığı düşünülüyor. Fresklerinde Selçuklu Sultanı II. Mesud da tasvir ediliyor. Direkli, Ala ve Karagedik kiliseleri de bu kesimde.

Vadinin güney çıkışındaki Selime'de kayaya oyulmuş Selime Katedrali bulunuyor. İki katlı yapı üç nefli bazilika planında, 8.–11. yüzyıllar arasında oyulmuş. Figürlü freskler 10. yüzyıl sonu ile 11. yüzyıl başına tarihleniyor. Hemen yakındaki Selime Sultan Türbesi de görülebilir.

Güzelyurt'un eski adı Gelveri. İlçe 1989'da kuruldu. Yarı kayaya oyulmuş evleri ve taş konaklarıyla tanınıyor; bazı konaklar butik otele dönüştürüldü. Kilise Camii (Aziz Gregorios Kilisesi) haç planlı. Çan kulesi minare olarak kullanılıyor. Kaya Camii'nin 14. yüzyıldan kaldığı düşünülüyor. Aziz Anargiros ve Sivişli kiliseleri kayaya oyulmuş. Sivrihisar köyündeki Kızıl Kilise, adını kırmızı kesme taşından alıyor ve 5.–6. yüzyıla tarihleniyor.

Merkez

Aksaray Ulu Camii, Karamanoğlu Mehmet Bey tarafından 1408–1409'da yaptırıldı. Abanoz minberi Selçuklu ahşap işçiliğinin örneklerinden. Eğri Minare, kırmızı tuğlası nedeniyle Kızıl Minare olarak da anılıyor. Selçuklu dönemine ait, 1221–1236 arasında yapıldığı düşünülüyor. Aksaray Müzesi 1969'da Zinciriye Medresesi'nde açıldı. 2004'te yeni binasına taşındı. Müzede 15.639 eser bulunuyor; Aşıklı Höyük, Acemhöyük ve Güvercinkayası buluntuları sergileniyor.

Şehrin yaklaşık 20 km kuzeyinde, Ekecik Dağı yamaçlarında Taptuk Emre köyü ve anıtı var. Yaklaşık 30 km güneyde, Hasan Dağı eteklerinde Roma ve Bizans dönemi yerleşimi Nora (Viranşehir) bulunuyor. Aksaray–Kayseri yolu üzerindeki Ağzıkarahan Kervansarayı'nı Hoca Mesud yaptırdı. Kapalı bölüm 1231'de, avlu 1237–1240 arasında tamamlandı. Köşe kuleleri ve kalın payandalarıyla kaleye benzeyen bir yapı.

Sultanhanı

Sultanhanı Kervansarayı, Aksaray–Konya yolu üzerinde. I. Alaeddin Keykubad 1229'da yaptırdı, mimarı Muhammed bin Havlan el-Dımeşki. Yaklaşık 4.900 m² alan kaplıyor. Avlunun ortasında dört sütun üzerinde yükselen köşk mescit var. 1278'de onarıldı. 2014'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı. Sultanhanı 2017'de ilçe oldu.

Gülağaç: Aşıklı Höyük ve Narlıgöl

Aşıklı Höyük, Kızılkaya köyü yakınında, Melendiz Çayı kıyısında. Yerleşim MÖ yaklaşık 8200–7400 yılları arasında kullanıldı. Kazılar 1989'da İstanbul Üniversitesi tarafından başlatıldı. İlçedeki Güvercinkayası, Orta Kalkolitik döneme (MÖ 5200–4750) ait bir yerleşim. Narlıgöl bir krater gölü; çevresinde yaklaşık 65 °C sıcaklıkta mineralli su çıkıyor. Saratlı Kırkgöz yer altı şehri de ilçede.

Hasan Dağı

Hasan Dağı, Aksaray–Niğde sınırında, şehrin yaklaşık 30 km güney-güneydoğusunda yükselen 3.268 m'lik sönmüş bir volkan. İç Anadolu'da Erciyes'ten sonra en yüksek ikinci volkanik dağ. 2.000 m'deki kalkış noktası yamaç paraşütü yarışmalarına ev sahipliği yapıyor. Kuzey yamacındaki Helvadere Göleti fotoğrafçıların uğrak yeri.

Eskil, Ortaköy, Sarıyahşi ve Ağaçören

Tuz Gölü Aksaray, Ankara ve Konya sınırları içinde, Türkiye'nin ikinci büyük gölü. Kapalı havzada yer alıyor ve Türkiye'nin tuz ihtiyacının büyük bölümünü karşılıyor. Flamingolar gölün Eskil sınırlarındaki güney kesimini seçiyor; 2026'da 12.800 yavru yumurtadan çıktı. Ortaköy'e yaklaşık 20 km uzaklıktaki Reşadiye köyünde Yunus Emre Türbesi ziyaret ediliyor. Sarıyahşi'nin tarım arazileri Hirfanlı Barajı'ndan sulanıyor.

İlçeler ve köyler

TÜİK'in 31.12.2025 tarihli ADNKS verisine göre Aksaray'ın nüfusu 441.136. İlçelere göre dağılım şöyle:

• Merkez: 327.575. Yüz ölçümü 3.540 km², 9 belediye ve 83 köy.
• Ortaköy: 31.089
• Eskil: 27.946. Yüz ölçümü 1.701 km².
• Gülağaç: 19.099. Yüz ölçümü 326 km², 1990'da ilçe oldu.
• Sultanhanı: 12.811. Yüz ölçümü 463 km².
• Güzelyurt: 10.419
• Ağaçören: 7.480. Yüz ölçümü 407 km².
• Sarıyahşi: 4.717. Yüz ölçümü 210 km².

Kırsal gezide öne çıkan yerler Ihlara, Belisırma ve Selime (Güzelyurt), Kızılkaya (Gülağaç), Reşadiye (Ortaköy) ve Taptuk Emre (Merkez) köyleri.

Yöresel lezzetler

• Aksaray tulum kebabı: Kuzu eti tuz ve baharatla tuluma konup çukurda 5–6 saat pişiriliyor, bulgur pilavıyla servis ediliyor. Coğrafi işaret, tescil no. 417 (15.02.2019).
• Aksaray tahinlisi: Tahinli harçla sarılıp taş fırında pişirilen pide. Ramazanda sahurluk olarak yaygın. Coğrafi işaret, tescil no. 776 (25.05.2021).
• Aksaray köpük helva: Çöven otu ve şekerle yapılan beyaz, parlak tatlı. Yörede bulama da deniyor. Coğrafi işaret, tescil no. 891 (16.09.2021).
• Aksaray şeker böreği: Şeker ve tereyağıyla katlanıp taş fırında pişen tatlı börek. Bayram ve düğünlerde yapılıyor. Coğrafi işaret olarak 2023'te tescillendi.

Yönetim

Aksaray Valisi: Murat Duru. Atama 7 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. İl, Haziran 1989'da 3578 sayılı kanunla kuruldu.

Gitmeden bilmen gerekenler

• Ihlara Vadisi'nin tamamı yaklaşık 14 km. Tek günde yürümek istiyorsan erken başla. Girişteki 394 basamağı dönüşte yeniden çıkman gerektiğini hesaba kat.
• Yazın gündüz sıcak ve kuru, kışın gece sıcaklıkları sert düşüyor. MGM kayıtlarında -29,0 °C var.
• Sultanhanı Konya yolunda, Ağzıkarahan Kayseri yolunda. İkisini ayrı rotalarda planla.
• Hasan Dağı'na tırmanış ve yamaç paraşütü için hava durumunu ve güncel koşulları yerel kaynaklardan kontrol et.

Komşu illerde neler var?

• Nevşehir: Doğu komşusu.
• Niğde: Güneydoğu komşusu. Hasan Dağı iki ilin sınırında.
• Konya: Batı ve güney komşusu. Tuz Gölü'nün bir bölümü bu ilde.
• Ankara: Kuzeybatı komşusu. Tuz Gölü'nün bir bölümü bu ilde.
• Kırşehir: Kuzey komşusu.