İçeriğe geç
Temsilî illüstrasyon · portre yok

Matematikçi, mantıkçı · 1730 – 1791 · 1730 – 1791

Gelenbevî İsmail Efendi

Manisa / Kırkağaç / Gelenbe

Gelenbevî İsmail Efendi (1730–1791), Kırkağaç’a bağlı Gelenbe’de doğan Osmanlı matematikçisidir; Mühendishanede ders verdi, logaritma üzerine yazdı.

Hayatı

Gelenbevî İsmail Efendi, TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1730’da Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe’de doğmuş Osmanlı matematikçisi, mantıkçısı ve kelâm âlimidir. Lakabını doğduğu yerden alır. İngilizce Vikipedi onu Türkiye’de logaritmayı tanıtan kişi olarak anar.

Gelenbevî İsmail Efendi kimdir?

Gelenbevî, 18. yüzyılın ikinci yarısında medrese ilmiyle yeni kurulan askerî mühendislik okulları arasında köprü kuran bir hocadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre babası Mustafa Efendi, Manisa çevresinde müderrislik ve müftülük yapmış bir ilmiye mensubuydu ve oğlu küçükken öldü.

Gelenbe’den İstanbul’a

TDV’ye göre ilk öğrenimine memleketinde başladı, sonra İstanbul’a giderek Fatih medreselerine girdi. Arapça ve nakli ilimleri Yâsincizâde Osman Efendi’den, akli ilimleri Müftîzâde Mehmed Emin Efendi’den okudu. 1763’te ruûs imtihanını geçerek müderris oldu. Vikipedi bu unvanı 33 yaşında aldığını yazar.

Mühendishane yılları

TDV’ye göre 1783 dolaylarında padişah huzurunda yapılan huzur derslerine katıldı. I. Abdülhamid döneminde Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun ile İstihkâm Mektebi’nde matematik okuttu. Vikipedi’ye göre bu göreve Sadrazam Halil Hamid Paşa ile Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa’nın isteğiyle getirildi ve Kasımpaşa’daki okulda Baron de Tott gibi ıslahatçılarla çalıştı. TDV’ye göre III. Selim döneminde top atışlarındaki nişan açılarını matematik hesaplarıyla düzeltti; Vikipedi bu hesaplar için padişahtan ödül aldığını belirtir.

Eserleri

Vikipedi’ye göre otuz beş kadar bilimsel risale yazdı ve Türkçe ile Arapça bir satranç incelemesi kaleme aldı. TDV’nin saydığı başlıca eserler şunlardır:

  • *el-Burhân* (mantık) ve buna kendi yazdığı şerh,
  • *Hisâbü’l-küsûr* (Türkçe cebir kitabı),
  • *Logaritma Şerhi* olarak bilinen *Şerh-i Cedâvili’l-ensâb* (Kure Ansiklopedi’ye göre 1787’de, bir Fransız mühendisin sunduğu logaritma cetvellerinin kullanımını açıklamak için yazıldı),
  • trigonometriye dayanan bir geometri risalesi,
  • kıble yönünün belirlenmesi üzerine bir eser,
  • kelâma dair bir hâşiye.

Yenişehir kadılığı ve ölümü

TDV’ye göre 1790’da Mora’daki Yenişehir’e (Larissa) kadı olarak atandı. Hilâl görme konusundaki görüşleri resmî çevrelerce eleştirilince felç geçirdi ve kısa süre sonra, 1791’de orada öldü.

Kaynaklar arasındaki farklar

  • Doğum yeri: TDV doğum yerini Kırkağaç’a bağlı Gelenbe olarak açıkça verir; İngilizce Vikipedi yalnızca “Manisa yakınındaki Gelenbe kasabası” der.
  • Ölüm yılı: TDV 1205 (1791) verir; Vikipedi 1790 ya da 1791 der.
  • Mezarı: TDV, Uzunçarşılı’nın mezarı Yenişehir’deki Bayraklı Camii hazîresinde gösterdiğini, Ebül’ulâ Mardin’in ise sözlü bilgiye dayanarak Teselya’da Kostem Köprüsü yakınında gösterdiğini aktarır.

Bilmediklerimiz

  • Gelenbe’de doğduğu ev ya da mahalle biliniyor mu?
  • Babası Mustafa Efendi tam olarak hangi yıl öldü?
  • Mezarı bugün Larissa’da korunuyor mu?

Gelenbevî İsmail Efendi Hakkında Sık Sorulanlar

Gelenbevî İsmail Efendi kimdir?

18. yüzyılda yaşamış Osmanlı matematikçisi, mantıkçısı ve kelâm âlimidir. Mühendishanede matematik okuttu, logaritmayı Türkiye’de tanıtan kişi olarak anılır.

Gelenbevî nereli, nerede doğdu?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1730’da Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe’de doğdu. İngilizce Vikipedi de Manisa yakınındaki Gelenbe’yi verir.

Gelenbevî hangi okullarda ders verdi?

TDV’ye göre Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun ve İstihkâm Mektebi’nde matematik okuttu.

Gelenbevî’nin en bilinen eserleri hangileridir?

Mantık kitabı el-Burhân, cebir kitabı Hisâbü’l-küsûr ve Logaritma Şerhi olarak bilinen eseri öne çıkar.

Gelenbevî ne zaman ve nerede öldü?

TDV’ye göre 1791’de kadı olarak bulunduğu Yenişehir’de (Larissa) öldü.

Keşfetmeye devam et

Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.

Onay e-postası göndereceğiz; istediğiniz an çıkabilirsiniz.

Daha bitmedi…

Türkiye’de sıradaki keşfin neresi?