İçeriğe geç
Temsilî illüstrasyon · portre yok

Filozof · y. MÖ 540 – y. MÖ 480

Efesli Herakleitos

İzmir / Selçuk

Herakleitos (y. MÖ 540–480), kalıntıları bugün Selçuk’ta olan Efes’te doğan filozoftur; değişimi, karşıtların birliğini ve logosu öğretti.

Hayatı

Herakleitos, Encyclopaedia Britannica’ya göre MÖ 540 dolaylarında Anadolu’daki Efes’te doğmuş, ateşi düzenli bir evrenin temel maddesi sayan Yunan filozoftur. Britannica Efes’in yerini bugünkü Selçuk olarak verir; antik kentin kalıntıları İzmir’in Selçuk ilçesindedir ve Efes Antik Kenti sayfasında anlatılıyor. Herakleitos’un kitabını bıraktığı söylenen Artemis Tapınağı da bu kentteydi.

Efesli Herakleitos kimdir?

Herakleitos, dünyanın sürekli değiştiğini, karşıtların birbirine bağlı olduğunu ve her şeyi ortak bir “logos”un yönettiğini öğreten filozoftur. Stanford Encyclopedia of Philosophy’deki Daniel W. Graham maddesine göre MÖ 500 dolaylarında etkindi ve yaşadığı dönemde Efes Pers egemenliğindeydi. İngilizce Vikipedi babasının adını Bloson olarak verir. Stanford Ansiklopedisi, bir anlatıya göre İonyalıların “kral” unvanını miras aldığını ve bu unvanı kardeşine bıraktığını yazar; Vikipedi bunu aristokrat bir aileden geldiğine işaret edebilecek ama kesin olmayan bir anekdot olarak niteler.

Kitabı

Stanford Ansiklopedisi’ne göre Herakleitos tek bir papirüs rulosu yazdı ve onu Efes’teki Artemis Tapınağı’na bıraktı. Kalan fragmanlar, kitabın kesintisiz bir incelemeden çok özdeyişlerden oluşan bir derleme olduğunu düşündürür. Diogenes Laertios kitabın evren, siyaset ve ahlak, tanrıbilim olmak üzere üç bölüme ayrıldığını söyler. Britannica kitabın kaybolduğunu belirtir; Vikipedi’ye göre sonraki yazarların alıntıları sayesinde 100’ü aşkın fragman günümüze ulaştı.

Düşünceleri

Stanford Ansiklopedisi Herakleitos’un başlıca düşüncelerini logos, değişim, karşıtların birliği ve dünyanın temel maddesi olarak ateş başlıklarında toplar. En bilinen fragman ırmakla ilgilidir; Vikipedi’ye göre Plutarkhos’un aktardığı biçimi “aynı ırmağa iki kez girilmez” der. Aynı kaynak, yaygın “her şey akar” sözünün büyük olasılıkla Herakleitos’a ait olmadığını, ırmak imgesinin değişimi mi yoksa sürekliliği mi anlattığının tartışmalı olduğunu not eder. Vikipedi, çatışmanın uyum ve adalet doğurduğunu söyleyen “çekişme adalettir” fragmanını da aktarır.

Lakapları ve ölümü

Vikipedi’ye göre kapalı üslubu yüzünden “Karanlık” ve “Bilmececi” diye anıldı; Demokritos “gülen filozof” sayılırken o “ağlayan filozof” oldu. Diogenes Laertios, Herakleitos’un su toplamasını tedavi edemeyip gübreye bulanmış hâlde öldüğünü yazar. Vikipedi, Laertios’un biyografik bilgilerinin çoğunun güvenilir olmadığını ve bu öykülerin fragmanlardan türetilmiş sonraki uydurmalar olabileceğini belirtir.

Kaynaklar arasındaki farklar

  • Efes’in bugünkü yeri: Britannica “bugünkü Selçuk” diyor; Stanford Ansiklopedisi Efes’i “bugünkü Kuşadası yakınında” gösteriyor.
  • Tarihler: Britannica y. MÖ 540 doğum ve y. 480 ölüm veriyor; Stanford Ansiklopedisi yalnızca y. MÖ 500’deki etkinlik dönemini veriyor; Vikipedi bu geleneksel tarihin Pers kralı Dareios’la eşzamanlılıktan çıkarılmış olabileceğini yazıyor.
  • Ateşin yeri: Britannica ateşi temel madde sayıyor; Vikipedi bazı araştırmacıların ateşi asıl madde değil, değişimin bir benzetmesi olarak okuduğunu belirtiyor.

Bilmediklerimiz

  • Herakleitos’un kitabının asıl adı neydi?
  • “Kral” unvanını kardeşine bıraktığı anlatısı gerçek mi?
  • Herakleitos Efes dışına hiç çıktı mı?

Efesli Herakleitos Hakkında Sık Sorulanlar

Efesli Herakleitos kimdir?

MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda yaşamış Yunan filozoftur. Dünyanın sürekli değiştiğini, karşıtların birliğini ve her şeyi yöneten logosu öğretti; “ağlayan filozof” diye de anılır.

Herakleitos nereli, nerede doğdu?

Britannica, Stanford Ansiklopedisi ve Vikipedi’ye göre Efesli’dir. Britannica Efes’i bugünkü Selçuk olarak verir; ören yeri İzmir’in Selçuk ilçesindedir.

“Aynı ırmağa iki kez girilmez” sözü Herakleitos’un mu?

Plutarkhos’un aktardığı fragman bu anlamdadır. Vikipedi’ye göre “her şey akar” biçimi ise büyük olasılıkla ona ait değildir.

Herakleitos’un kitabı günümüze ulaştı mı?

Hayır. Kitap kayıptır; sonraki yazarların alıntılarıyla 100’ü aşkın fragman kalmıştır.

Herakleitos ne zaman öldü?

Britannica y. MÖ 480 veriyor; kesin tarih bilinmiyor.

Keşfetmeye devam et

Yeni yerler, rotalar ve ilham veren içerikler için bültenimize abone ol.

Onay e-postası göndereceğiz; istediğiniz an çıkabilirsiniz.

Daha bitmedi…

Türkiye’de sıradaki keşfin neresi?